Door Tom Flanagan | 1 november 2024
Toen het hof van de Hertog van Clarence in 1454 bijeenkwam voor een feestmaal, had vrijwel niemand kunnen voorspellen wat er zou gebeuren. In de grote feestzaal stond een prachtig gedekte tafel, met een bijzondere pastei in het midden. Toen deze werd opengesneden, zo gaat het verhaal, vloog er een zwerm levende merels uit, tot grote verbazing van de gasten.
Hoewel middeleeuwse teksten verschillen over de exacte datum en gelegenheid, is dit een vroeg voorbeeld van de ‘verrassingspastei’, een favoriet decoratief feesttrucje onder de Europese adel dat populair werd in de 16e en 17e eeuw. De verrassingspastei was vaak een niet-eetbaar, decoratief pronkstuk waarin van alles verborgen kon zijn, van levende dieren tot troubadours. Bij een beroemd feest voor koning Karel I kwam een dwerg, Jeffrey Hudson genaamd en later bekend als de hofdwerg, tevoorschijn uit zo’n pastei.
Hoewel de verrassingspastei bedoeld was om indruk te maken op gasten, weerspiegelde het de pracht en het vermaak die kenmerkend waren voor de kersttafel en toont het hoezeer tradities en decoraties zijn veranderd. De pracht en praal van historische kerstdiners hebben plaatsgemaakt voor een moderne tafel, waarin ingetogenheid de voorkeur heeft boven uitbundigheid.
"De kersttafel is geëvolueerd van een voornamelijk aristocratische viering, bedoeld voor publieke festiviteiten, naar een populair familiefeest dat nu in bijna elk Westers huishouden te vinden is,” zegt Robin Goyeux, expert in Koken en tafelen bij Catawiki. “Tegenwoordig is de kersttafel eenvoudiger, maar blijft het een feestelijke aangelegenheid. Bepaalde elementen, zoals uitbundige middenstukken, zijn grotendeels verdwenen. Dit waren vaak grote zilveren of porseleinen manden met bloemstukken, fruit of andere decoraties in het midden van de tafel.”
Vincenzo Campi, Keuken, 1580, olieverf op doek, Pinacoteca di Brera, Milaan
Puzzelkannen en druivenscharen
Vroeger draaiden kerstmaaltijden niet alleen om het eten, maar ook om vermaak, en dat zag je terug in het servies. In het Victoriaanse Engeland hield men van speelse tafelstukken, zoals de "puzzelkan" en fopschaal. Deze keramische stukken hadden geheime openingen en verborgen ruimtes die het gasten moeilijk maakten om zonder morsen te drinken. Ze voegden een speels element toe aan de formele kerstdiners.
Hoewel deze items tegenwoordig minder gebruikelijk zijn, zijn bepaalde bestekstukken nog steeds in gebruik. Gespecialiseerd bestek, zoals opscheplepels (er was voor elk gerecht een specifieke lepel, zelfs voor aardbeien), suikertangen en visvorken (voor het scheiden van vis van de graat), worden nog steeds gebruikt. Daarnaast waren er meer luxueuze items, zoals zwaanvormige sauskommen, zilveren kaasplanken en fraai versierde druivenscharen.
Victoriaanse eetgewoonten kunnen tegenwoordig overdadig overkomen, maar Goyeux legt uit dat de evolutie van de eetcultuur ervoor gezorgd heeft dat sommige stukken behouden zijn gebleven. “Sinds de 19e eeuw is het aantal gangen in een maaltijd toegenomen, met bijpassend bestek voor elk gerecht,” zegt hij. “Het is ook minder complex geworden. Destijds kon de hoeveelheid bestek en serveerbestek, in een vaste volgorde gebruikt, gemakkelijk overweldigend zijn voor wie niet bekend was met de gewoonten van de gegoede burgerij.”
De kersttafel anno nu
De moderne kersttafel is veel toegankelijker, maar blijft een indrukwekkend geheel. “We zijn overgestapt van ‘service à la française,’ waarbij alle gerechten tegelijk als buffet werden geserveerd, naar ‘service à la russe,’ waarbij de gerechten na elkaar worden opgediend,” legt Goyeux uit.
Voor een moderne uitstraling raadt Goyeux aan om je tafel af te stemmen op de seizoensdecoratie van je huis. Gelukkig spelen veel merken in op de vraag naar feestelijk tafelgerei, waardoor het eenvoudiger wordt om de essentiële stukken te verzamelen. “Begin met een mooi dinerservies,” suggereert Goyeux. “Of je nu kiest voor een kleurrijk, modern Hermès-servies, een oude porseleinen set van Bernardaud uit Limoges, of een klassiek Pont-aux-choux servies van Gien – de kunst is om oud en nieuw te combineren.”
“Kies voor Christofle bestek en combineer oud en nieuw met het Art Deco "América"-servies van Luc Lanel uit 1933, het stijlvolle "Villeroy"-model in Louis XIV-stijl, of het unieke "Talisman"-model, afgewerkt met gekleurde Chinese lak. Accessoires zoals een Art Deco-broodmand met Macassar-ebbenhouten handgrepen en een elegante "Cardinal"-vaas van Lino Sabattini, ook van Christofle, maken de tafel af. Een paar kandelaars zorgen voor een warme en sfeervolle uitstraling."
Bekijk nu onze Klassieke Eetkamer Collectie
Traditie met een moderne twist
Bij het stylen van je kersttafel is de mix van klassiek en modern van groot belang. Naast tijdloos servies kun je enkele accenten toevoegen die geïnspireerd zijn op koninklijke tradities. Denk aan gestreken linnen tafelkleden, stoffen servetten en meerdere glazen—één voor water, één voor wijn (rechts van het waterglas)—en onderzetters, messenleggers en pannenonderzetters voor extra decoratie.
Je kunt ook broodbordjes met botermesjes toevoegen en natuurlijk een middenstuk—verse bloemen of seizoensgebonden groen, zoals hulst of takken, geven een natuurlijke textuur aan de tafel. Wil je echt uitpakken? Overweeg dan naamkaartjes voor elke gast en onderborden voor een persoonlijke touch en een samenhangende uitstraling. Leuk detail: volgens de traditionele etiquette moet er per 2-4 personen een zout- en peperstel zijn, en deze dienen altijd samen te worden doorgegeven.
Maak het speciaal
Voor Goyeux draait het om de balans tussen extra moeite en de focus op wat echt belangrijk is. “De kersttafel van nu draait veel meer om samenkomen met familie en genieten van een lekkere maaltijd dan om het tonen van prestige,” legt hij uit. “De viering van Kerstmis is inclusiever geworden, en de tradities zijn vereenvoudigd, maar de feestelijke sfeer, decoraties en speciaal servies voor bijzondere gelegenheden behouden hun waarde.”
Zilverwerk van merken zoals Christofle of een Deens kerstbord kan de gelegenheid subtiel naar een hoger niveau tillen. Het hoeft niet overdadig te zijn—een Sully champagne-emmer of een vintage vaas van Lino Sabattini kan al een sculpturaal effect toevoegen. Zelfs het bestek, zoals een Villeroy-set met een knipoog naar historische stijlen, kan een vleugje elegantie toevoegen. Het doel is een tafelzetting te creëren met een vleugje luxe, zodat deze bijzonder aanvoelt.
Dat past goed bij de filosofie van Goyeux. “Voor mij is de kersttafel dé gelegenheid om groots uit te pakken met de mooiste stukken,” zegt hij. “Glazen voor elke drank, kristallen karaffen, serveerschalen, sauskommen, zoutvaatjes, broodmanden—met Kerst mag alles op tafel."
Heb je inspiratie gekregen? Bekijk nu onze Christofle collectie