Door Tom Flanagan | 8 September 2022
De afgelopen jaren is er veel discussie geweest over cultureel erfgoed, waarbij historici, musea en het grote publiek allemaal hun eigen mening hadden over wat dat nu precies inhoudt. In theorie verwijst de term naar de geërfde tradities, gebruiken en goederen van een cultuur. In werkelijkheid heeft het echter betrekking op veel meer dingen; het behandelt onderwerpen zoals persoonlijke identiteit, nationaliteit en meer. We hebben onze experts op het gebied van archeologie, klassieke kunst, muziek en oldtimers om in hun eigen woorden te beschrijven wat cultureel erfgoed betekent en waarom het ertoe doet.
Kunst. Voedsel. Mode. Muziek. Waarden. We hebben hier allemaal bijna dagelijks mee te maken, maar we hebben niet in de gaten hoe zeer ons leven wordt gevormd door de personen die ons voorgingen. Het zijn normen en levenswijzen die we hebben geërfd. Dingen waar we van houden en die ons motiveren. Dit zijn slechts een paar voorbeelden van cultureel erfgoed.
Het is een term die soms verloren gaat in verhitte discussies, maar cultureel erfgoed strekt zich uit tot veel van wat we in ons dagelijks leven ervaren; van de kunst die we koesteren, tot de instrumenten waarop we muziek spelen en de manier waarop we ons eten bereiden. En voor degenen die in culturele beroepen en instanties werken is het meer dan het dagelijkse leven – dit is waar alles om draait, zegt Peter Reynaers, expert in archeologie.
“Cultureel erfgoed is wat ons mens maakt”, legt Peter uit. “Het belangrijkste wat we in het leven doen, is creëren. Deze creaties - of het nu gaat om dingen die we in het dagelijks leven gebruiken of artistieke meesterwerken - zijn alles wat we achterlaten als we er niet meer zijn. In tegenstelling tot andere levensvormen op aarde, hebben mensen de neiging om hun leven te vieren door middel van hun inspanningen en artistieke creaties. Als experts willen we laten zien waarom iets de moeite waard is om te behouden en wat het verhaal erachter ons vertelt over de mensheid”.
Klassieke kunst als ons collectieve geheugen
Kunst behoort tot een van de meest genoemde onderwerpen op het gebied van cultureel erfgoed. Historisch gezien was kunst het enige middel om het leven zoals we dat kenden vast te leggen, dus de verscheidenheid aan expressie ervan is van vitaal belang om te leren over samenlevingen die voor ons kwamen en om over te brengen wat we willen doorgeven, zegt Valerie Lewis, expert in klassieke kunst. “Naar mijn mening gaat cultureel erfgoed over het koesteren van kunstwerken, die de gedeelde geschiedenis, gebruiken en wijsheden van een groep mensen visueel vertalen, zodat we ze kunnen doorgeven aan de volgende generatie”.
Valérie gelooft dat het bewaren van het verleden ons in staat stelt te zien waar we vandaan komen en hoe ver we kunnen gaan. "Om onszelf, de mensen om ons heen en de omgeving waarin we leven te begrijpen, is het belangrijk om toegang te hebben tot het enorme archief dat de kunstwereld is om lessen te trekken of specifieke vormen en ideeën te waarderen." Hoewel haar specialisme ligt in de Hollandse oude meesters en 19e-eeuwse kunst, gelooft ze dat het maar een van de vele artistieke periodes is die gepaard ging met innovaties die de tijdgeest van die eeuw uitdrukten; en een reden waarom het behoud van deze kunstwerken zo cruciaal is. Daarom hebben professionele conservators en restaurateurs van kunst een belangrijke rol in hun respectievelijke culturen.
“Musea en particuliere verzamelaars spelen een belangrijke rol bij het conserveren van oude meesters, maar ook van 19e-eeuwse, moderne en hedendaagse kunst. Door kunstwerken in een beschermde ruimte te bewaren, kunnen musea en kunstverzamelaars het verleden redden, beschermen en tentoonstellen. Portretten, landschappen of stillevens die eeuwen geleden zijn gemaakt, krijgen opnieuw waardering en een tweede leven als ze in een museum of bij iemand thuis worden tentoongesteld.”
Cultureel erfgoed is echter genuanceerd en kan ook van persoon tot persoon verschillen of een meer persoonlijke definitie aannemen. Uiteraard denken mensen snel aan kunst en muziek, omdat het tastbaar is. Maar we hechten waarde aan alle zaken waar we in het dagelijkse leven mee te maken hebben. “Naar mijn mening is het alles wat jou als persoon visueel en intellectueel vormt: ja, het is het behoud van kunst design en gebouwen. Maar het is ook natuur, taal, literatuur, wetenschap en lokale kennis. Ik ben geboren in Nederland uit een Franse moeder en een Britse vader, dus ik heb toegang tot drie culturen. Die combinatie van verschillende achtergronden maakt me wie ik ben en hoe ik de wereld om me heen waarneem”.
Dit snijpunt van culturele geschiedenissen is een steeds prominenter maar omstreden onderwerp geworden: hoe gaan we om met gestolen erfgoed en hoe moet dit verder in de toekomst? Valérie zegt dat het essentieel is dat we ons met die onderwerpen bezighouden, in plaats van ze uit de weg te gaan. “Black Lives Matter (BLM), de oorlog in Oekraïne, verhalen van vluchtelingen, duurzaamheid: het zijn allemaal hedendaagse onderwerpen die wereldwijd het nieuws halen. Ze vormen ook nieuwe perspectieven op hoe landen moeten omgaan met het behoud en de presentatie van hun nationaal cultureel erfgoed. Zo heeft het Rijksmuseum in Amsterdam de afgelopen jaren verschillende tentoonstellingen georganiseerd rond het onderwerp kolonialisme en de imperialistische invloeden van Nederlanders in het buitenland - een trend die hand in hand gaat met de BLM-beweging en de noodzaak om eens kritisch te kijken naar ons koloniale verleden. Europese kunstinstellingen worden opgeroepen om gestolen kunst en voorwerpen terug te geven aan de Afrikaanse landen waar ze vandaan komen.
Het mooie verleden van oldtimers
Voor niet-ingewijden lijken auto's misschien niet het meest voor de hand liggende voorbeeld van cultureel erfgoed, maar ze zijn een les in zowel design als geschiedenis; voertuigen uit het verleden die als barometers dienen voor vervlogen tijden. Neem bijvoorbeeld de Volkswagen Kever, die als nazi-uitvinding tijdens de Tweede Wereldoorlog een gecompliceerde geschiedenis en een moeilijke nalatenschap heeft, terwijl Mini Coopers het symbool werden van wat bekend staat als de 'Swinging Sixties' in Londen. Francisco Carrión Cardenas, expert in oldtimers, zegt dat dit ze ook zo waardevol maakt.
"Elk land ter wereld heeft een culturele identiteit en erfgoed die tot uiting komt in hun kunst en design", zegt Francisco. “Cultureel erfgoed kan enorm individueel zijn en het ontwerp en de kenmerken van oldtimers vertalen dit op een zeer duidelijke manier. Neem bijvoorbeeld Britse oldtimers: het interieur is meestal gemodelleerd naar een typisch Engelse woonkamer, met luxueuze leren banken en overal gelakt hout; als een gezellige plek om naar de regen te kijken”.
Net als kunst kunnen auto's een diep persoonlijk soort cultureel erfgoed weerspiegelen. "Het is interessant om op te merken dat veel liefhebbers van oldtimers de voorkeur geven aan oldtimers uit hun eigen land. Het behoud van oldtimers is dus vaak een poging om technologisch en cultureel erfgoed terug te brengen naar het land van herkomst van een persoon, en daarmee een band te creëren met waar ze vandaan komen".
In zekere zin gaat het behoud van auto's over het waarderen van een tijd waarin vakmanschap de kern vormde van alle ontwerpen en dat een langzamer leven ons dichter bij schoonheid kan brengen. “Cultureel erfgoed in relatie tot oldtimers is belangrijk, omdat het niet alleen de tradities van elk land levend houdt, maar ook omdat het een herinnering is aan vroeger, toen dingen zorgvuldiger, langzamer, met de hand en met meer aandacht werden gedaan. Historisch gezien zijn auto's voorbeelden van schoonheid. En dat is het behouden waard”.
Geluiden als blijvende herinnering
Muziek is misschien wel een van de meest gerespecteerde en erkende vormen van cultureel erfgoed. Elk aspect van muziek is een eerbetoon aan wat eerder is gekomen en een herinnering aan wat nog gaat komen. “Voor mij is cultureel erfgoed alles wat we uit het verleden hebben geërfd en dat zal worden doorgegeven aan de volgende generatie”, zegt Aäron Blomme, hoofd van de categorie muziek. "Deze nalatenschap heeft op veel verschillende manieren te maken met muziek. Muzikanten spelen vaak op instrumenten die in het verleden zijn gebouwd; op dezelfde manier als hoe het 400 jaar geleden ook al werd gedaan. Het enige verschil tussen een viool die vandaag is gebouwd en een viool die in de 18e eeuw is gebouwd, is waarschijnlijk alleen het ontwerp van de krul en de vorm van de f-gaten. Dan heb je de gebouwen die het podium vormen om de muziek uit te voeren. Je hebt partituren die worden gebruikt om die muziek uit te voeren. En we hebben ook de opnames, om vast te leggen wat we spelen en om terug te luisteren naar de mensen die voor ons hebben opgetreden”.
Muziek is in veel opzichten altijd om ons heen. En wat we behouden, is meer dan de instrumenten en de manier waarop we ze maken. Het zijn ook de geluiden en de manier waarop we ze bespelen. “Muzikanten bestuderen vaak de originele partituren om erachter te komen wat de oorspronkelijke bedoeling van de componist was. Er bestaat zelfs zoiets als een historische uitvoeringspraktijk, waarbij mensen specifieke muziek spelen op de instrumenten van die tijd”. Deze concerten dienen als tijdcapsules; een exacte recreatie van wat het betekende om in die tijd te leven.
Dit is dus meer dan muzikale nostalgie. Het is zowel een waardering voor waar we vandaan komen en een manier om contact te maken met voorouders en mensen die we niet hebben gekend. “Muzikaal erfgoed kent geen grenzen. Muzikanten spelen muziek van componisten van alle nationaliteiten, achtergronden en geslachten. De overdracht van kennis van leraar naar student heeft zich ook nooit iets van leeftijden of grenzen aangetrokken.
“Als ik cultureel erfgoed in één woord zou moeten beschrijven, zou dat essentieel zijn. Essentieel, omdat cultureel erfgoed ons een gevoel van verbondenheid geeft en tegelijkertijd bruggen bouwt tussen mensen. Zonder dat zijn we helemaal niets”.
Erfgoed kan verschillen in de manier waarop het zich manifesteert en hoe we het benaderen. Maar een rode draad die al het culturele erfgoed met elkaar verbindt, is de kracht om ons aan ons bestaan te herinneren, zegt Peter. “Dit is tenslotte wat cultureel erfgoed is: dat wat we maken en de stempel die we achterlaten op de wereld”.
Begin met het verkennen van cultureel erfgoed via onze veilingen of registreer je als verkoper bij Catawiki.
Ontdek meer Archeologie en natuurlijke historie | Kunst | Oldtimers | Muziek
Deze artikelen vind je misschien ook interessant:
Hoe we vielen voor de leugen van witheid in de klassieke beeldhouwkunst
Een blik op drie ongewone instrumenten uit de geschiedenis van heavy metal