Geschiedenis

Hoe ziet de hel eruit? 700 jaar inspiratie uit Dante's Goddelijke Komedie

Door Faith Lee | 9 september 2021

Artiesten, filmmakers, beeldhouwers en anderen - veel grote kunstenaars lieten zich inspireren door beelden uit Dante's meesterwerk, de Goddelijke Komedie. Het is deze maand 700 jaar geleden dat Dante Alighieri stierf. Ter nagedachtenis aan Dante en zijn bijdrage aan de Italiaanse cultuur, organiseert Catawiki diverse veilingen met materiaal gerelateerd aan Dante. Lees verder als je enkele van de vele, gevarieerde kunstwerken wilt ontdekken die geïnspireerd zijn door deze grote Italiaanse dichter.


Kaart van de hel, door Sandro Botticelli, c. 1480 - 1495, via de Universiteit van Aix-Marseille

Dante Alighieri was een Italiaanse dichter, schrijver en filosoof. Zijn gedicht La Divina Commedia, waaruit het middeleeuwse wereldbeeld blijkt zoals dat zich ontwikkeld had in de westerse kerken, wordt gezien als een van de belangrijkste werken uit de wereldliteratuur. Het droeg eraan bij dat het Toscaans de gestandaardiseerde Italiaanse taal werd.

Dante's inspiratie

Uit de openingszang van het Inferno blijkt dat Dante putte uit een rijkdom van literaire rolmodellen. Hij erkende ook dat deze dichters invloed hadden op zijn leven en carrière. Dante vulde zijn Goddelijke Komedie tot de rand met toespelingen op andere teksten, en onderzoekers werken zelfs aan de reconstructie van zijn bibliotheek

In de Goddelijke Komedie stuurt Dante's jeugdliefde, Beatrice, de Romeinse dichter Virgilius om Dante door de hel te leiden. In het Limbo, de eerste cirkel van de hel, ontmoet Dante de beroemde klassieke dichters Homerus, Ovidius, Lucanus en Horatius. Deze vier poëten laten Dante en Virgilius toe in hun kring en nodigen Dante uit om "zich bij hen te voegen" (Inf. 4.100-2). Voor Dante bestond er geen grotere eer.

Botticelli's tekeningen van Dante's Goddelijke Komedie

Sandro Botticelli, een renaissanceschilder en Florentijns burger, net als Dante, werd beroemd met de vreugde die zijn schilderijen uitstraalden. Zijn bekendste werken, La Primavera en De Geboorte van Venus, zijn speels en uitnodigend. Hoewel op zijn meest geroemde werken christelijke en Romeinse taferelen staan, bood de familie De' Medici Botticelli een ongewonere muze. Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici gaf Botticelli opdracht om de scènes van alle 100 zangen in de Goddelijke Komedie af te beelden. Botticelli eerde Dante door hem af te beelden met een lauwerkrans. Die gewoonte komt uit de Oudheid en symboliseert overwinning.

Het woud van de zelfmoorden, door Botticelli c. 1480 - 1495, via de Universiteit van Aix-Marseille

De afbeelding hierboven is Botticelli's weergave van Dante's Woud van de Zelfmoorden. Dante's beschrijving van dit deel van de hel zaait verwarring en angst. Hij schrijft:

"Van alle kanten hoorde ik kreten slaken,

maar ik zag niet waar ze vandaan kwamen,

daarom stopte ik, in verbijstering." (Inferno 13.22-4

Dit werk roept bij mij dezelfde emotie op als de tekst van Dante. Als je naar deze tekening kijkt, sta je ook stil en kijk je onderzoekend naar het dichte woud, om te zien waar de zielen eindigen en de bomen beginnen. Botticelli's tekeningen werden nooit officieel afgemaakt, maar ze laten ons al goed zien hoe Dante's werken de wereld toen al begonnen te fascineren.

Debuutschilderij Delacroix

Dit schilderij is het debuut van Delacroix. Te zien zijn Dante en Virgilius' reis naar de rivier Styx. Het werd het eerste werk dat Delacroix presenteerde in een toonzaal. Dante en Virgilius bewegen zich voort, terwijl zondige zielen op hun schip klauteren. Een ieder die de toonzaal binnenkwam, had het grote potentieel van Delacroix als schilder kunnen herkennen. In dit werk zien we ook gelijkenis met een van Delacroix' meest geroemde werken: De vrijheid leidt het volk. In beide schilderijen wordt de aandacht getrokken naar triomfantelijke lichamen die stand houden te midden van chaos. Beide werken stralen een zekere onverschrokkenheid uit in een overweldigende omgeving, misschien wel de meest standvastige menselijke eigenschap. Een leuk gedachte-experiment is jezelf voorstellen in Delacroix' schoenen. Tijdens de Julirevolutie in Parijs liet Delacroix zich inspireren door Dante om zijn steun en bewondering voor de demonstranten te uiten.

Dante en Virgilius, ook wel La Barque de Dante (De bark van Dante) genoemd, door Eugène Delacroix, 1822, via het Louvre

Woeste scène van William-Adolphe Bouguereau

Dit schilderij maakte Bouguereau aan het begin van zijn carrière, toen hij ongeveer 25 jaar oud was. Als jonge kunstenaar wilde hij de prestigieuze Prix de Rome winnen, een beurs voor Franse kunstenaars om in Rome te studeren.

Dante en Virgilius waren Bouguereaus derde poging om de prijs in de wacht te slepen. Hij liet zich inspireren door Dante's achtste cirkel van de hel, waar bedriegers bestraft werden. Op de voorgrond is Gianni Schicchi te zien. Hij is schuldig aan het stelen van de identiteit van een dode en bijt in de nek van de ketter Cappochio. Dante en Virgilius zijn van afschuw vervuld, terwijl demonen hun vreugde uiten.

Dante et Virgile (Dante en Virgilius), door William-Adolphe Bouguereau, 1850 via Musée d'Orsay

Het schilderij werd geroemd om de pure kracht die het vakmanschap oproept, terwijl deze vervloekte zielen hun eeuwenlange strijd in de hel voortzetten. Je ziet direct dat de hel een meedogenloze plaats van onophoudelijke kwelling is. Hoe boeiend het schilderij ook is, Bouguereau greep hiermee opnieuw naast de Prix de Rome.

Rodins beeldhouwwerken

De deuren, gegoten in brons, waren een van de levenslange projecten van Auguste Rodin. Zijn bekendste sculptuur, De Denker, was in eerste instantie onderdeel van deze deuren. De Hellepoort zou oorspronkelijk scènes bevatten uit de 33 zangen van Dante's Inferno. We zien de kleinere versie van De Denker boven de deuropening, de chaos onder hem overpeinzend. De Denker moest Dante zelf voorstellen, nadenkend over zijn ervaringen in het hiernamaals.


Links: La Porte de l'Enfer (De Hellepoort), door Auguste Rodin in brons, 1917, via Columbia College | Rechts: De Denker in de Hellepoort, foto van Jean-Pierre Dalbéra, via Wikimedia Commons

Rodin werkte gedurende 37 jaar geregeld aan gipsmodellen voor deze bronzen deuren. Hoewel het werk uiteindelijk nooit in brons gegoten werd, werd het een inspiratiebron voor enkele van zijn meest geroemde werken. Een andere beroemde sculptuur van Rodin, Le Baiseur (De Kus) is geïnspireerd op het verhaal van Paolo en Francesca, tijdgenoten van Dante. Dante en Virgilius ontmoeten deze twee geliefden in de tweede cirkel van de hel, waartoe ze veroordeeld werden vanwege hun lust. Francesca werd verliefd op de broer van haar man. De twee werden ze vervolgens gedood door de geminachte echtgenoot. De straf van Paolo en Francesca was samen voor eeuwig in de hel verblijven, waar ze elkaar echter niet mogen aanraken. Desondanks houdt hun liefde stand in het hiernamaals.

Een surrealistische interpretatie van Dalí

Ter herdenking van Dante's 700ste verjaardag in 1965, vroeg de Italiaanse regering Salvador Dalí om De Goddelijke Komedie te verbeelden in surrealistische schilderijen. Dit leidde tot een immense controverse, omdat de Italianen vraagtekens zetten bij de beslissing om een Catalaanse schilder opdracht te geven een van de belangrijkste Italiaanse culturele iconen te eren. De Italiaanse regering besloot uiteindelijk het contract met Dalí te herroepen, ondanks het feit dat de kunstenaar zich al uitgebreid verdiept had in het werk. Anders dan de eerder genoemde kunstenaars, zou Dalí het werk van Dante psychoanalytisch benaderen. De gedetailleerdheid en ideeën die Dalí in deze interpretaties legde, zijn een opzichzelfstaand artikel waard.

Links: Goddelijke Komedie - Inferno 1, door Salvador Dalí, 1959 - 1963, via Dartmouth College | Rechts: Goddelijke Komedie - Vagevuur 2, Detail: "De boot van de grimmige schipper", door Salvador Dalí, 1959 - 1963 via Park West Gallery

Hedendaagse mediabewerkingen

Dante leefde 700 jaar geleden, maar onze fascinatie voor zijn werk is nog springlevend. Veel nieuwe interpretaties van Dante's werk bleven trouw aan het originele verhaal, terwijl andere scheppers probeerden Dante's reis te verweven met onze moderne problemen. Dante's ideeën zijn losjes verwerkt in moderne verhalen zoals Dan Browns Inferno, dat zich afspeelt in Florence. Een meer controversiële interpretatie van Dante's werken is te zien in de film The House that Jack Built (2018) door Lars von Trier. De film volgt het leven van een seriemoordenaar die moorden pleegt die geïnspireerd lijken op de verschillende ondeugden in de hel. In de film spreekt de moordenaar met Virgilius en in veel scènes is een gelijkenis te zien met Dante's werken. Op deze afbeelding zien we de hoofdpersoon gekleed in de rode mantel van Dante.

Scène uit The House that Jack Built, door Lars von Trier, 2018, via Real Tokyo

In andere moderne herinterpretaties wordt Dante zelf opnieuw uitgevonden. De Disney-Pixarfilm Coco is een verhaal over Miguel, een jongen die door het hiernamaals reist om meer te weten te komen over zijn voorouders. Miguel wordt vergezeld door een Mexicaanse naakthond met de naam Dante. Net zoals Virgilius Dante ooit leidde, leidt deze Dante Miguel.

Dante is ook de protagonist in het videospel Dante's Inferno uit 2010. In dit verhaal wordt Dante voorgesteld als een Tempeliersridder die Beatrice moet redden uit de klauwen van Lucifer. Succes in het spel wordt gemeten op basis van het aantal zielen dat de speler afpakt van verschillende demonen. Hetzelfde videospel werd ook bewerkt tot een film. 

Zevenhonderd jaar na Dante is zijn invloed nog onverminderd groot. Zijn werken confronteren ons met onze fundamentele menselijke nieuwsgierigheid naar het hiernamaals, en naar de vraag of onze manier van leven de weegschaal daar zal laten kantelen in ons voordeel. Hoewel onze beschaving zich heeft ontwikkeld, betrekken Dante's werken ons nog steeds bij vragen die eeuwig actueel blijven. Hoe past onze moderne realiteit in de fictieve wereld die Dante voor ons schiep?

____________________

Lees de beroemdste werken uit de wereldliteratuur of ontdek een religieuze tekst in onze wekelijkse boekenveilingen. Of registreer je als verkoper op Catawiki en verkoop je eigen boeken.

Ontdek meer boeken | literatuur en geïllustreerde boeken | oude en zeldzame boeken

Deze artikelen vind je misschien ook interessant:

Hoe Agatha Christie een voorliefde voor gif ontwikkelde

Een geschiedenis van censuur in drie boeken

De duivel die je kent: verken de fascinatie die de literatuur met Satan heeft


Maak je gratis account aan
Bij Catawiki zul je iedere week versteld staan van de indrukwekkende en bijzondere objecten die aangeboden worden. Registreer je vandaag en ontdek onze wekelijkse veilingen, die door ons team van gespecialiseerde experts worden samengesteld.
Heb je al een account op Catawiki? Inloggen
Deel dit artikel
Close Created with Sketch.
Nog niet geregistreerd?
Door gratis een Catawiki-account aan te maken, kun je bieden op onze 65.000 bijzondere objecten die iedere week geveild worden.
Registreer nu