瓷磚 (12) - 锰的建筑景观 - 1850-1900 - Tableau

Tableau van 12 antieke Nederlandse wandtegels – Mangaan architectuurlandschappen – Ongebruikte oude voorraad – 19e eeuw

Beschrijving

Bijzonder samenhangend en opeenvolgend kavel van 12 antieke Nederlandse tingeglazuurde wandtegels, handbeschilderd in mangaan/paarse tinten met gevarieerde architectuur- en landschapstaferelen.

De voorstellingen tonen onder meer kerken met spitse torens, huizen en andere architectuur, geplaatst op gestileerde grondjes en gecombineerd met karakteristieke lange horizontale lucht- en wolkenstrepen en kleine vogels. Verschillende voorstellingen keren binnen de serie terug, maar zijn telkens afzonderlijk met de hand geschilderd en vertonen daardoor subtiele verschillen in lijnvoering en detaillering.

Alle twaalf tegels zijn voorzien van hetzelfde karakteristieke, sterk gestileerde hoekornament met dubbele krul en klein blad-/hartvormig element. Wanneer de tegels tegen elkaar worden geplaatst, sluiten deze ornamenten visueel op elkaar aan en ontstaat een repeterend decoratief patroon of rapport.

Hoewel de twaalf tegels duidelijk één samenhangende serie vormen, zijn binnen de reeks verschillen in schilderhand en kleine technische productievariaties herkenbaar. Een deel is zeer uniform en sober geschilderd, terwijl andere exemplaren enigszins verschillen in lijnvoering, detaillering en intensiteit van het mangaan. De terugkerende voorstellingen maken bovendien goed zichtbaar dat de decors niet mechanisch identiek zijn, maar afzonderlijk met de hand zijn uitgevoerd.

Opvallende samenhang tussen formaat, dikte en gewicht

Technisch is deze opeenvolgende reeks bijzonder interessant. De tegels vertonen kleine maar systematische verschillen in formaat, dikte en gewicht. Deze verschillen zijn niet willekeurig: naarmate het tegellichaam iets groter en dikker wordt, neemt ook het gewicht overeenkomstig toe.

Dit is bijzonder duidelijk zichtbaar bij drie exemplaren met vrijwel hetzelfde terugkerende architectuurdecor: hetzelfde kleine gebouw op een grondje, met een hoge verticale schoorsteen-/torenvorm en een karakteristiek schuin element met ruitvormige top.

Deze drie vrijwel identiek gedecoreerde tegels wegen respectievelijk 273 gram, 286 gram en 291 gram. Ook fysiek is dezelfde ontwikkeling zichtbaar: het exemplaar van 273 gram behoort tot de kleinere en dunnere uitvoering, 286 gram vormt een tussenmaat en het exemplaar van 291 gram behoort tot de grotere en iets dikkere uitvoering. Het exemplaar van 273 gram heeft bovendien een hoekafslag, waardoor een klein gedeelte van het lagere gewicht door materiaalverlies wordt verklaard.

Doordat vrijwel hetzelfde decor op deze drie verschillende tegellichamen terugkeert, kan het verschil van bijna 20 gram niet betekenisvol door de beschildering worden verklaard. De foto’s van voorzijde, achterzijde en zijaanzicht laten zien dat het gewichtsverschil samenhangt met formaat en dikte van het aardewerken tegellichaam.

Hetzelfde patroon is binnen de volledige reeks herkenbaar. De formaten lopen in kleine stappen van ongeveer 12,9 × 12,9 cm via circa 12,95 × 12,95 cm naar circa 13,0 × 13,0 cm, terwijl de dikte grofweg oploopt van circa 8 mm via 8,5 mm naar circa 9 mm. De individuele gewichten bewegen overeenkomstig mee.

Deze onderlinge samenhang vormt, in combinatie met de overeenkomstige aardewerkscherf, glazuur- en productiesporen, identieke hoekornamentiek, terugkerende decors en schildertechniek, een sterke aanwijzing voor één samenhangende ambachtelijke productieserie, waarbinnen geringe technische variaties in de tegellichamen voorkomen.

Bij enkele van de dunnere exemplaren is bovendien zichtbaar dat het witte tinglazuur plaatselijk dunner of warmer van aanzien is, waardoor de geel/beige tot okerkleurige aardewerkscherf subtiel door het oppervlak heen kan schemeren, voornamelijk richting de randen.

Specificaties

Aantal: 12 tegels
Object: Nederlandse tingeglazuurde wandtegels / witjes
Decor: architectuur- en landschapstaferelen, waaronder kerken en huizen
Kleur: mangaan/paars op wit tinglazuur
Techniek: aardewerk, tingeglazuurd en afzonderlijk met de hand beschilderd
Hoekornament: gestileerd hoekornament met dubbele krul en blad-/hartvormig element
Productieperiode: 19e eeuw, eerste helft tot midden 19e eeuw
Herkomst: Nederland
Afmetingen: ca. 12,9 × 12,9 tot 13,0 × 13,0 cm
Dikte: ca. 8–9 mm

Individuele gewichten:
273 g – 276 g – 276 g – 277 g – 277 g – 277 g – 277 g – 282 g – 286 g – 289 g – 291 g – 292 g.

Ongebruikte oude voorraad

Een bijzonder aspect van deze partij is de ongebruikte conditie. De ongeglazuurde achterzijden zijn overwegend schoon en vertonen geen dikke kalkmortel- of specieresten die op eerdere inmetseling wijzen.

Wel zijn plaatselijk witte glazuur-/productiesporen, bakverkleuringen en andere onregelmatigheden aanwezig die samenhangen met de vervaardiging. De geel/beige tot okerkleurige aardewerkscherf is aan de ongeglazuurde achterzijden en randen duidelijk zichtbaar.

Op de achterzijde van één exemplaar bevindt zich bovendien een oude handgeschreven prijs- of voorraadnotitie. De schrijfwijze lijkt een prijs- en/of voorraadadministratie aan te duiden, maar de exacte lezing, datering en oorspronkelijke munteenheid kunnen niet met zekerheid worden vastgesteld. Dit detail is daarom bewust niet verder geïnterpreteerd.

Conditie

Goede authentieke staat voor de ouderdom en bijzonder interessant door de ongebruikte conditie. Het tinglazuur vertoont een uitgebreid fijn tot plaatselijk grover craquelénetwerk, naast normale bak- en glazuuronregelmatigheden, lichte verkleuringen, oppervlakkige ouderdomssporen en plaatselijke kleine chips aan randen en hoeken.

Eén exemplaar heeft een duidelijk grotere hoekafslag en is tevens het lichtste exemplaar van de serie (273 gram). Voor zover visueel waarneembaar zijn er geen grote doorgaande breuken of ingrijpende restauraties aanwezig.

De tegels zijn niet intensief gereinigd of gerestaureerd; de aanwezige productie- en ouderdomssporen zijn behouden gebleven.

De foto’s tonen de exacte twaalf tegels van het kavel, inclusief de onderlinge verschillen in formaat, dikte, gewicht, schilderhand, craquelé, randen en achterzijden, en vormen een integraal onderdeel van deze beschrijving.