Ένα χάλκινο γλυπτό. - Η φωνή της αλήθειας - Ama - Νιγηρία

Έγιο Οτό, Αμα, στο στυλ του Benin, απεικονίζοντας ένα ψάρι λάσπης που συλλέγεται στην πόλη Benin, Νιγηρία.

Το Ama είναι ένας εικονογραφικός συνδυασμός μορφών που έχει μια ιστορική εξήγηση ή είναι μια οπτική αναπαράσταση ενός ιστορικού γεγονότος. Το Ama είχε έναν μνημονικό σκοπό, βοηθώντας κάποιον να θυμηθεί τα γεγονότα ή τα πρόσωπα που απεικονίζονται στο έργο τέχνης. Οι προφορικές παραδόσεις του Μπενίν μεταδίδονται ευρέως με τη μορφή αναμνηστικών φεστιβάλ, ιστοριών, θεατρικών έργων, τραγουδιών, ποιημάτων, αινίγματα, παροιμιών και άλλων μορφών προφορικής λογοτεχνίας. Ο Ben-Amos (1980:28) παρατήρησε την ύπαρξη πάνω από εννιακόσιων γνωστών πλακών που παρείχαν μαρτυρία για τη ζωή στην αυλή την εποχή του Ọba Esigie, που θεωρείται «ένα είδος εικονογραφικού αρχείου γεγονότων στην ιστορία του Μπενίν, ένα βοήθημα για την απομνημόνευση προφορικών παραδόσεων».

Στο καλλιτεχνικό σώμα του Μπενίν, ιδιαίτερα από τα δικαστικά εργαστήρια του λαού Edo, πιάτα ζώων όπως το Ẹyo Otọ ή Ama που απεικονίζουν το λάσπη ψάρι (συχνά αναγνωρισμένο ως Clarias gariepinus, ο αφρικανικός γατόψαρο) αποτελούν μέρος ενός εξελιγμένου συμβολικού και τελετουργικού ρεπερτορίου. Αυτά τα πιάτα συνήθως χυτεύονται σε μπρούντζο με την τεχνική της χαμένης γόμα, μια χαρακτηριστική τεχνική της μπρούντζου του Μπενίν, και εξυπηρετούν τόσο λειτουργικούς όσο και εμβληματικούς σκοπούς στο πλαίσιο του παλατιού.

Ο βούβαλος του λάσπης έχει μεγάλη σημασία στην εικονογραφία του Μπενίν. Η φυσική διπλή φύση του — ικανός να επιβιώνει τόσο στο νερό όσο και στη λάσπη — τον καθιστά σύμβολο ανθεκτικότητας, προσαρμοστικότητας και, συχνά, κατά επέκταση, των οριακών δυνάμεων της βασιλείας. Πιάτα ή πλακέτες που απεικονίζουν τον βούβαλο του λάσπης θα μπορούσαν να λειτουργούν ως αντικείμενα επίδειξης στην αυλή, τελετουργικά εργαλεία ή σήματα της εξουσίας του Oba, ενσωματώνοντας μεταφορές δύναμης και επιμονής. Το ψάρι μπορεί να εμφανίζεται σε προφίλ με στιλιζωμένα πτερύγια και εμφανή βαρβέλια, μερικές φορές ενσωματωμένο σε διακοσμητικά περιγράμματα φυτικών ή γεωμετρικών μοτίβων, χαρακτηριστικών των μπρούντζων του Μπενίν.

Επίσημα, αυτές οι πλάκες συνδυάζουν υψηλής ανάγλυφης φιγούρας με γυαλισμένη πατίνα, συχνά με το ζώο αποδοσμένο με φυσιοκρατική προσοχή αλλά και αφαιρετικό για να τονίσει το συμβολικό νόημα παρά την βιολογική ακρίβεια. Παρόμοια παραδείγματα βρίσκονται στη συλλογή του British Museum και σε ιστορικά παλάτια, όπου τα ζωικά μοτίβα — συμπεριλαμβανομένων των λάσπης-ψαριών, λεοπάρδων, κροκοδείλων και αντιλόπων — λειτουργούν ως αυλικές αλληγορίες, αναφερόμενα τόσο σε κοσμολογικές πεποιθήσεις όσο και σε πολιτική εξουσία.

Η συγκεκριμένη λατρεία με τα πιάτα με ψάρια λάσπης μπορεί επίσης να συνδέεται με τελετουργικές συσχετίσεις, πιθανώς συνδεδεμένες με τους λατρευτικούς cults του νερού και τον ρόλο του Oba ως μεσολαβητή μεταξύ των πεδίων γης και νερού. Σε αντίθεση με τα ευρωπαϊκά ζωικά πιάτα, που συχνά δίνουν προτεραιότητα στη διακοσμητική ή γαστρονομική λειτουργία, αυτά τα παραδείγματα από το Benin είναι βαθιά διαπλεγμένα με έννοιες δύναμης, πνευματικής προστασίας και τιμής των προγόνων.

Στον κορμό του Benin, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι πιο πρώιμες πλάκες από μπρούντζο και ελεφαντόδοντο από τα εργαστήρια του παλατιού παρουσίαζαν κυρίως ανθρώπινες μορφές παρά ζώα. Οι λεγόμενες «courtly» πλάκες — που χρονολογούνται από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα — ήταν κυρίως εικονικές, απεικονίζοντας Obas, υπηρέτες, πολεμιστές και τελετουργικούς ειδικούς, τονίζοντας τη γραμμική καταγωγή, την ιεραρχία και τη δύναμη του θρόνου. Τα ζωικά μοτίβα, αν και παρόντα, εμφανίζονται λιγότερο συχνά στα πρώιμα στάδια και συχνά εξυπηρετούν συμβολικές ή αλληγορικές λειτουργίες παρά άμεση αναπαράσταση γεγονότων της αυλής.

Οι απεικονίσεις ζώων, συμπεριλαμβανομένων των mud-fish, λεοπάρδαλων ή κροκοδείλων, φαίνεται να γίνονται πιο εμφανείς σε μεταγενέστερες ενότητες, περίπου από τον 17ο έως τον 18ο αιώνα, καθώς το παλάτινο ρεπερτόριο επεκτάθηκε και η συμβολική κωδικοποίηση ενισχύθηκε. Συχνά ενσωματώνονται σε διακοσμητικά περιθώρια ή αποδίδονται ως ανεξάρτητα πιάτα για τελετουργικούς ή εμβληματικούς σκοπούς. Μερικοί ερευνητές, ωστόσο, σημειώνουν ότι τα ζώα ίσως είχαν παλαιότερη συμβολική σημασία—ιδιαίτερα σε τελετουργικά πλαίσια—αν και τα επιζώντα παραδείγματα είναι σπάνια, εν μέρει επειδή οι φιγρουρικές πλάκες παράγονταν σε μεγαλύτερους αριθμούς και έχουν διατηρηθεί καλύτερα.

Έτσι, ενώ η εικόνα των ζώων είναι αρχαία και θεωρητικά αναπόσπαστο μέρος της κοσμολογίας του Benin, το επιζών υλικό αρχείο δείχνει ότι οι πλάκες που απεικονίζουν ανθρώπινες μορφές γενικά προηγήθηκαν της συστηματικής παραγωγής πλακών με συγκεκριμένα ζώα.

Υποσημειώσεις:

Ekpo Eyo, Βενετική Τέχνη: Δικαστική και Πολιτική Χαλκόγλυπτη, Λάγος: Εκδόσεις Εθνικού Μουσείου, 1982.

Paula Girshick Ben-Amos, Τέχνη και Εξουσία στο Μπενίν, Bloomington: Indiana University Press, 1980.
David W. Adjaye, «Απεικόνιση ζώων σε μπρούντζινα πλακίδια του Μπενίν», African Arts 17, αρ. 2 (1984): 44–55.