Ένα ξύλινο γλυπτό - Zande - Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Ένα σκήπτρο Ζάντε που συλλέχθηκε στην περιοχή Μπόντο της Δημοκρατίας του Κονγκό, με δύο κεφάλια στεφανωμένα πάνω από ένα μεγαλύτερο κεφάλι ως ακμή. Λαμπερή πατίνα, σημάδια τελετουργικής χρήσης και παλαιότητας.

Τα σκήπτρα των Ζάντε κατέχουν μια διακριτή, αλλά αυθεντικά κυρίαρχη θέση μέσα στο καλλιτεχνικό και πολιτικό λεξιλόγιο των λαών των Ζάντε που ζουν στα βορειοανατολικά της ΛΔ Κονγκό, στο Νότιο Σουδάν και στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Αν και είναι λιγότερο επιβλητικά από τα βασιλικά τύμπανα ή τα αυλικά μαχαίρια ρίψης, αυτά τα σκήπτρα λειτουργούσαν ως ισχυρά διακριτικά ηγεσίας και δικαιοδοσίας. Οι μορφές τους, συνήθως σκαλισμένες σε πυκνά σκληρά ξύλα, αντλούν από μια μακρά παράδοση των Ζάντε στη μετρούμενη αναλογία, στην καλλιεργημένη γραμμή και στον ελεγχόμενο συνδυασμό φιγούρων και γεωμετρικών μοτίβων. Ενώ τα ατομικά παραδείγματα διαφέρουν, πολλά σκήπτρα ενσωματώνουν μια σχηματοποιημένη ανθρώπινη ή ανθρωπο–ζωόμορφη κεφαλή, των χαρακτηριστικών της οποίας αποτυπώνονται με μινιμαλιστική ακρίβεια που σηματοδοτεί την προπατωρική βαρύτητα αντί για πορτραίτο.

Η εξουσία του σκήπτρου απορρέει όχι μόνο από τη φυσική του μορφή αλλά και από το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργούσε.
Ιστορικά, οι πολιτείες των Ζάντε εξελίχθηκαν υπό την κυριαρχία ευγενών και αρχόντων, των οποίων η δύναμη ήταν τόσο στρατιωτική όσο και τελετουργική. Το σκήπτρο υπηρέτησε ως σημείο αναγνώρισης τέτοιας κατάστασης, λειτουργώντας σε περιβάλλοντα διαμεσολάβησης, λήψης όρκων και θέσπισης των προνομίων των αρχόντων. Η παρουσία του βοήθησε στην υλοποίηση της αφανούς διάστασης της εξουσίας, προβάλλοντας μια ηθική δύναμη συνδεδεμένη με τα προγονικά θεμέλια της διακυβέρνησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, το γλυπτό κεφάλι που συχνά βρίσκεται στο τελικό διακοσμητικό στοιχείο λειτουργούσε ως έμβλημα δικαστικής επαγρύπνησης, τα περιορισμένα μάτια και τα στενά διαμορφωμένα χαρακτηριστικά του μετέδιδαν προσοχή και αυτοέλεγχο αντί για ευθεία επιθετικότητα.

Η γλυπτική των Ζάντε είναι ευρέως αναγνωρισμένη για την μορφολογική εγκράτεια, και το σκήπτρο αποτελεί μια συμπυκνωμένη έκφραση αυτού του αισθητικού ύφους. Οι χαράκτες έδιναν έμφαση στις ομαλές μεταβάσεις μεταξύ των στοιχείων, προτιμώντας συμπιεσμένους όγκους και μια μετρημένη ακολουθία επιπέδων που παράγει μια αίσθηση εσωτερικής συνοχής. Ακόμη και όταν διακοσμείται με διακριτά χαραγμένα σχέδια ή περιτυλίγεται με φυτικές ίνες, το αντικείμενο παραμένει βασικά σοβαρό. Αυτή η εγκράτεια ευθυγραμμίζεται με ευρύτερες αξίες των Ζάντε σχετικά με τον έλεγχο της δύναμης: η αποτελεσματικότητα μεταδίδεται μέσω συμπυκνωμένης μορφής και πειθαρχημένης εργασίας αντί για φανταχτερή επιμελημένη πολυτέλεια. Σε αυτή την έννοια, το σκήπτρο συντονίζεται με άλλα τελετουργικά αντικείμενα των Ζάντε, όπως όργανα μαντείας και μαγικοί υποδοχείς, τα οποία επίσης στηρίζονται σε ελεγχόμενη αφαίρεση για να κωδικοποιήσουν πνευματική εξουσία.

Η αποικιοκρατική διασπορά των βασιλικών συμβόλων των Ζάντε στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού αιώνα έθεσε πολλά σκήπτρα σε ευρωπαϊκά μουσεία και αργότερα σε αμερικανικά.
Οι πρώτοι συλλέκτες τα συνόδευαν συχνά αδιακρίτως με έργα των γειτονικών Μανγκμπέτου ή Μπαρά, θολώνοντας τις τοπικές κατηγοριοποιήσεις.
Η πρόσφατη ερευνητική εργασία, αξιοποιώντας προφορικές μαρτυρίες των Ζάντε και ιστορικές μαρτυρίες, έχει επισημάνει τη σημασία της επανεικόνισης αυτών των αντικειμένων στους δικαστικούς και διπλωματικούς χώρους της πολιτικής ζωής των Ζάντε.
Αυτή η μετατόπιση προσανατολισμού όχι μόνο διευκρινίζει τη λειτουργία τους, αλλά και φωτίζει τη νοητική διάσταση της κρατικής τέχνης των Ζάντε, στην οποία η γλυπτική λειτουργούσε ως μέσο έκφρασης της ισορροπίας, της νομιμότητας και των ηθικών υποχρεώσεων της διακυβέρνησης.

Αναφορές
Evans-Pritchard, E. E. Οι Αζάντε: Ιστορία και Πολιτικοί Θεσμοί. Oxford University Press, 1971.
Fisher, Angela. Africa Adorned. Abrams, 1984.
Felix, Marc Leo. Τέχνη και Μαντεία: Αφρικανική Τέχνη και τελετουργίες μαντείας. Kalulu, 1991.