Ένα ξύλινο γλυπτό - Baule - Ακτή Ελεφαντοστού

Ένα ζευγάρι Μάουλε από το Μπεομί, Ακτή Ελεφαντοστού, που στέκονται σε στρογγυλεμένες βάσεις, τα χέρια ακουμπισμένα κάτω από τον ομφαλό πάνω σε μια ελαφρώς προεξέχουσα κοιλιά, καλυμμένα με μια λεπτή σκούρα καφέ πατίνα, κατά ένα μέρος γυαλιστερή, το πρόσωπο σκαλισμένο σε σχήμα καρδιάς με καλά διατηρημένα απομεινάρια καολίνης, ο αρσενικός φέρει κεφαλόδεσμο με δύο κυρτές προεξοχές σε σειρά, το θηλυκό με κύμα πλεξούδων. Ο αρσενικός φιγούρα έχει μερικώς φθαρμένη βάση, η αριστερή με ρωγμή μικρού μεγέθους σχετιζόμενη με τη φθορά του χρόνου.

,Αυτό το γλυπτικό ζεύγος Baule, αποδίδεται στον Δάσκαλο του Essankro, προερχόμενο από την ίδια λατρευτική παράδοση χαρακτικής της περιοχής Sakassou και πιθανώς παραχθεί από το ίδιο χέρι όπως το περιβόητο ζεύγος στο Metropolitan Museum of Art, ανήκει ανάμεσα στα παραδειγματικά παραδείγματα της Δυτικής Αφρικής γλυπτικής όπου η αισθητική μορφή, ο ιερουργικός ρόλος και η κοινωνική πρακτική είναι αναπόσπαστα αλληλε intertwined. Τα αγαλμάδια πρέπει να κατανοούνται εντός του πλαισίου της Baule μαντείας, ενός πολύπλοκου συστήματος θρησκευτικής συμβουλής που συνήθως αναζητείται σε στιγμές υπαρξιακής κρίσης όπως η στειρότητα, η ασθένεια ή επίμονη κοινωνική και προσωπική αταξία. Οι μάντεις λειτουργούν ως διαμεσολαβητές μεταξύ του ορατού ανθρώπινου κόσμου και των αόρατων πνευματικών δυνάμεων, των παρεμβάσεων των οποίων θεωρούνται ως οι βαθύτερες αιτίες της ατομικής δυστυχίας.

Η απόδοση τέτοιων ζευγαριών Baule στον λεγόμενο Master of Essankro, ωστόσο, παραμένει αβέβαιη στην ακαδημαϊκή συζήτηση. Παλαιότερη ιστοριογραφική βιβλιογραφία τέχνης επαναλαμβανόμενα τοποθετούσε αυτό το ζεύγος γλυπτικής και παρόμοια ζεύγη σε στενή στυλιστική εγγύτητα με το σώμα που συγκεντρώθηκε υπό το μη-όνομα Master of Essankro από τη Susan M. Vogel και άλλους μελετητές. Αυτή η σύνδεση βασίζεται σε μορφολογικά κριτήρια, συμπεριλαμβανομένης της κομψής επιμήκυνης του κορμού, της ελεγχόμενης έντασης των ελαφρώς λυγισμένων ποδιών, της συνοχής της σύνθεσης της στάσης και της ήπιας μορφοποίησης των χαρακτηριστικών του προσώπου, όλα όσα θεωρούνται χαρακτηριστικά του ύφους αυτού του διδάσκοντα.

Οι πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις έχουν υιοθετήσει μια πιο προσεκτική στάση απέναντι στην οριστική απόδοση. Η ονομασία Master of Essankro πρέπει να νοηθεί ως ευρετική κατασκευή που ομαδοποιεί στυλιστικά συναφή έργα από την κεντρική περιοχή Μπουλέ χωρίς ανεξάρτητη τεκμηρίωση σε αρχειακές πηγές ή εθνογραφικά επαληθεύσιμες βιογραφίες καλλιτεχνών. Οι κατάλογοι των μουσείων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Metropolitan Museum of Art, τείνουν επομένως να χρησιμοποιούν προσεκτικά διατυπωμένες φράσεις, αναφέροντας τη στυλιστική εγγύτητα ή τη σύνδεση με το εργαστήριο αντί να προβάλλουν μια σαφή κατοχυρωμένη δημιουργία.

Μια επιπλέον δυσκολία που συνδέεται με την απόδοση ταυτότητας έγκειται στην εξαιρετική ποιότητα του ζεύγους αυτού. Ακριβώς επειδή θεωρείται ως ένα από τα εξαιρετικά αριστουργήματα της γλυπτικής Baule, έχει επανειλημμένως συνδεθεί με το πιο ξεκάθαρα διακεκριμένο διαθέσιμο μη (notname). Μια τέτοια πρακτική ρισκάρει την ομογενοποίηση της στυλιστικής ποικιλίας και την υπερεκτίμηση της ατομικής συνεισφοράς εις βάρος της αναγνώρισης διακριτών παραδοσιακών εργαστηρίων. Αρκετοί μελετητές συνέπεια έχουν προτείνει να διαβαστεί αυτό το ζεύγος αντί γι' αυτό ως προϊόν της πολύ ανεπτυγμένης περιφερειακής παράδοσης ξυλουργίας Sakassou, στο πλαίσιο της οποίας δρούσαν πολλοί δάσκαλοι σύμφωνα με στενά ευθυγραμμισμένες αισθητικές αρχές.

Επομένως, μπορεί να συναχθεί ότι ενώ μια στυλιστική εγγύτητα προς τον Master of Essankro μπορεί να τεκμηριωθεί με πειστικά επιχειρήματα σε μορφικές και συγκριτικές βάσεις, δεν μπορεί να τεθεί σε αυστηρή ακαδημαϊκή έννοια μια ασφαλής απόδοση. Η ύπαρξη σχεδόν ταυτόσημων γλυπτικών ζευγαριών Baule υπογραμμίζει περαιτέρω τους μεθοδολογικούς περιορισμούς της απόδοσης στην ιστορία της Αφρικανικής Τέχνης και αναδεικνύει τον βαθμό καλλιτεχνικής αυτονομίας και εκλέπτυνσης που επιτεύχθηκε στη γλυπτική Baule στις αρχές του εικοστού αιώνα.

Στην πρακτική της μαντείας, γλυπτά όπως αυτό το ζευγάρι κατέχουν κεντρική θέση. Δεν είναι απλώς επικουρικά αντικείμενα αλλά υλοποιημένα σημεία πνευματικής παρουσίας. Τέτοιες μορφές θα μπορούσαν να κληρονομηθούν από ανώτερους μάντεις ή να παραγγελθούν εκ νέου, συχνά ακολουθώντας τις οδηγίες ενός πνεύματος που αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια έκστασης. Η πράξη της γλυπτικής λοιπόν εντάσσεται σε μια ευρύτερη πνευματική διαδικασία που σχετικοποιεί τη μεμονωμένη καλλιτεχνική ιδιοκτησία και τοποθετεί την τελική αποτελεσματικότητα της γλυπτικής στον κόσμο του ιερου.² Το ζευγάρι που συζητείται εδώ δημιουργήθηκε ρητά για έναν μαντευτή σε έκσταση και θεωρείται ευρέως ως ένα από τα πλέον επιτυχημένα έργα της Baule τέχνης.

Αν και εκτελεσμένες ως διακριτές μορφές άνδρα και γυναίκας, η πλήρης σημασία τους αναδύεται μόνο μέσα από την κοινή τους παρουσία. Η χειρονομία, η στάση και η έκφραση συγχρονίζονται προσεκτικά, δημιουργώντας μια οπτική αρμονία που υπερβαίνει τη μηχανική συμμετρία. Οι ελαφώς κατηφείς βλέμματα, οι περιορισμένες στάσεις του σώματος και τα ισχυρά διαμορφωμένα πόδια εκφράζουν τα ιδεώδη των Baule σεβασμού, αυτοελέγχου και νεανικής ζωτικότητας. Η ομορφιά, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι μια υποκειμενική αισθητική κατηγορία αλλά μια ηθικά φορτισμένη ποιότητα που καθιστά ορατή την εσωτερική ισορροπία και την κοινωνική ακεραιότητα.³

Η Σούζαν Μ. Βόγελ έχει επανειλημμένα επισημάνει τον ιδιαίτερο δυναμισμό τέτοιων ζευγαριών, τονίζοντας ότι η ζωτικότητά τους προέρχεται από την απουσία αυστηρής γραμμικότητας και από την αισθητή ένταση ανάμεσα στις δύο φιγούρες. Το αίσθημα της «ηλεκτρικότητας» που προκύπτει όταν τα βλέπουν μαζί αντικατοπτρίζει μια σχεσιακή αντίληψη της σημασίας, στην οποία η σημασία παράγεται όχι από το απομονωμένο αντικείμενο αλλά μέσω της αλληλεπίδρασης και της αμοιβαίας παρουσίας.⁴ Αυτή η αντίληψη είναι καθοριστική, καθώς τα ζεύγη γλυπτών Baule δεν αποτελούν τόσο ατομικά πορτρέτα όσο ενσαρκώσεις συμπληρωματικών αρχών.

Η κύρια λειτουργία αυτών των μορφών είναι να προσελκύουν ισχυρές και δυνητικά απρόβλεπτες δυνάμεις της φύσης στην πρακτική του μάντη. Αποτελούν μέσα για την αποκάλυψη των αιτίων της πάθησης του πελάτη, ενώ ταυτόχρονα ρυθμίζουν τη σχέση ανάμεσα σε ανθρώπους και πνεύματα. Κεντρική σε αυτή τη διαδικασία είναι η απαίτηση να ικανοποιούν οι μορφές τις πνευματικές οντότητες που αντιπροσωπεύουν. Η ομορφιά επομένως δεν αποτελεί αισθητική διακόσμηση αλλά λειτουργική αναγκαιότητα. Μια εικόνα που έχει σχεδιαστεί ανεπαρκώς διατρέχει τον κίνδυνο να προσβάλει το πνεύμα και να προκαλέσει καταστροφικές συνέπειες.⁵ Αυτή η πεποίθηση εξηγεί το εξαιρετικά υψηλό επίπεδο τυπικής φροντίδας, καθώς και τη συνειδητή επιδίωξη της ελκυστικότητας και της καινοτομίας εντός των καθιερωμένων στυλιστικών συμβάσεων.

Η επιλογή του υλικού ενισχύει περαιτέρω αυτό το συμβολικό σύστημα. Συγκεκριμένα είδη δέντρων απέδονταν με συγκεκριμένες σημασίες και δεν επιλέγονταν τυχαία. Σύμφωνα με τον Vogel, το κατάλληλο δέντρο συχνά αποκαλυπτόταν στον γλύπτη μέσα από όνειρα, δείχνοντας πού πρέπει να βρεθεί το υλικό.⁶ Η διαδικασία της χαρακτικής εξελίσσεται λοιπόν ως ακολουθία τελετουργικά φορτισμένων αποφάσεων στις οποίες η ανθρώπινη ικανότητα και οι πνευματικές οδηγίες συγκλίνουν.

Η επιλογή υλικού ενισχύει περαιτέρω αυτό το συμβολικό σύστημα. Συγκεκριμένα είδη δέντρων ενεπλέχθησαν με συγκεκριμένες σημασίες και δεν επιλέγονταν αυθαίρετα. Σύμφωνα με τον Vogel, το κατάλληλο δέντρο συχνά αποκαλυπτόταν στον γλύπτη μέσω ονείρων, υποδεικνύοντας πού έπρεπε να βρεθεί το υλικό.⁶ Η διαδικασία της χαρακτικής/ανάγνωσης έτσι εξελίσσεται σε αλληλουχία τελετουργικά φορτισμένων αποφάσεων, όπου η ανθρώπινη δεξιότητα και η πνευματική εντολή συγκλίνουν.

Ζευγάρι Baule, MET NY (τελευταία σειρά φωτογραφιών).

Στυλιστικά, αυτό το ζεύγος και το παράδειγμα του Metropolitan Museum διαφορούν από τις πιο μυώδεις γλυπτές του Baule μέσω των κομψών, ελαφρώς μακρόστενων κορμών τους και των διακριτικά λυγισμένων ποδιών. Τα χαρακτηριστικά αυτά υπογραμμίζουν μια περιφερειακή ή εργαστηριακή παράδοση και υπογραμμίζουν την επιδίωξη να δημιουργηθεί μια ιδεαλισμένη εικόνα καλλιεργημένης ομορφιάς. Οι φιγούρες δεν αποτελούν ρεαλιστικές απεικονίσεις της ζωντανής πραγματικότητας, αλλά κανονιστικές κατασκευές που αρθρώνουν πώς θα έπρεπε να είναι οι άνθρωποι, αντί το πώς είναι εμπειρικά.

Στο πλαίσιο ενός μουσείου, η περίπλοκη εμπλοκή της αισθητικής, του τελετουργικού και της κοινωνικής πρακτικής διατρέχει τον κίνδυνο να περιοριστεί σε μια αποκλειστικά ιστορικο-καλλιτεχνική ανάγνωση. Ένα επιστημονικό τεκμήριο καταλόγου πρέπει επομένως να επαναεντάσσει διαρκώς τη μοναδική λειτουργία αυτών των γλυπτών ως ενεργά δρώντα μέσα στην πρακτική της μαντείας. Μόνο στο πλαίσιο αυτό μπορούμε να κατανοήσουμε τα γλυπτικά ζεύγη των Μάουλε (Baule) όχι ως αυτοτελή έργα τέχνης, αλλά ως υλικά κόμβοι που μεσολαβούν στις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, πνευμάτων και κοινωνίας.

Υποσημειώσεις

Ανίτα Τζ. Γκλέιζ, Τέχνη και Θάνατος σε ένα Χωριό Σενουφό, Μπλούμινγκτον 1981.

Susan M. Vogel, Baule: Αφρικανική Τέχνη, Δυτικά Μάτια, Νιού Χέϊβεν 1997.

Monica Blackmun Visonà et al., Μια Ιστορία της Τέχνης στην Αφρική, Upper Saddle River 2008.

Susan M. Vogel, δηλώσεις συνέντευξης σχετικά με τη γλυπτική Baule, Αρχεία του Metropolitan Museum of Art.

Suzanne Preston Blier, Αφρικανικό Vodun, Τσικάγο 1995.

Susan M. Vogel, Baule: Αφρικανική Τέχνη, Δυτικά Βλέμματα, Νιου Χέιβεν 1997.

CAB29950

Ύψος: 66 εκ / 61 εκ, συμπεριλαμβανομένου του στηριγμάτος.
Βάρος: 1,8 kg / 1,6 kg