Ένα χάλκινο γλυπτό. - Πλάκα - Benin - Νιγηρία

Ένα κείμοπλακίδιο θραυσμάτων σε στυλ του Μπενίν, Νιγηρία, απεικονίζει μια πορτογαλέζικη φιγούρα που κρατά φλεγόμενο πυροβόλο, με σπαθί στη ζώνη του, ντυμένος με τρόπο αντίστοιχο με ενός Πορτογάλού μαχητή του δεκα-sixτου αιώνα. Οι τέσσερις πλευρές περιβάλλονται από «ροζέτες» γειτονικές στις οπές στήριξης. Το πλακίδιο εμφανίζει πολλαπλάσια, φυσικά εξελισσόμενη πατίνα· δείτε τις μεγέθυνσεις στο τέλος της σειράς εικόνων.

Οι απεικονίσεις Πορτογάλων μαχητών στα πλακάκια από χαλκό του δεκα-sixτου αιώνα του Βασιλείου του Μπενίν κατέχουν θέση από τις πρώτες οπτικές μαρτυρίες άμεσων επαφών μεταξύ ενός σαξιανικού κρατικού περιβολιού και της Ευρώπης. Παραγμένα στο δικαστήριο του Ομπά στο Μπενίν Σίτι, σε αυτό που σήμερα ονομάζεται Νιγηρία, τεκμηριώνουν όχι μόνο εμπορική ανταλλαγή αλλά και μια ελεγχόμενη οπτική κλοπή του ξένου εντός μιας καθιερωμένης βασιλικής εικονογραφίας.

Από τα τέλη του 15ου αιώνα και εξής, το Μπενίν διατήρησε διπλωματικές και οικονομικές σχέσεις με την Πορτογαλία. Οι εξερευνήσεις του Ντιόγο Κάο σηματοδότησαν την έναρξη μιας εντατικής φάσης επαφής κατά μήκος της ακτής. Το εμπόριο περιλάμβανε πιπέρι, ελεφάντ, και—σε μεταγενέστερο στάδιο—σκλαβωμένους ανθρώπους· αντίτιμο, μέταλλα, ειδικά χάλκινες μορφές μανίλλας, καθώς και όπλα και υφάσματα, έφτασαν στη Δυτική Αφρική. Το εισαγόμενο μέταλλο παρείχε τη θεμελιώδη ύλη για πολλά χυτά έργα που τώρα συνθέτουν συλλογικά τα Μπενίν Μπρούνζες.

Τα ανάγλυφα πλακίδια, που αρχικά κοσμούσαν τις κολόνες και τους τοίχους του βασιλικού παλατιού, λειτουργούσαν ως οπτικό αρχείο δυναστείας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι πορτογαλέζικες φιγούρες δεν εμφανίζονται απομονωμένες αλλά ενοποιούνται σε μια αυστηρά ιεραρχική εικονογραφική τάξη. Η παρουσία τους δεν αποτελεί τυχαία ντοκουμέντο αλλά έκφραση πολιτικής σημασίας. Η συμπερίληψη ευρωπαίων παραγόντων μέσα στην αυλική εικονογραφία σηματοδοτεί τη διεκδίκηση του Ομπά να εγγράφει ακόμη και δια-ωκεάνει επαφές στην σφαίρα του συμβολικού ελέγχου του.

Από ορισμένη μορφολογική-αναλυτική σκοπιά, οι Πορτογάλοι είναι ταυτοποιήσιμοι από χαρακτηριστικά γνωρίσματα: ευρωπαϊκή κάπα, φουσκωμένα μανίκια, κοντά γιλέκα, σπαθιά ή ικεαγούβες. Η φυσιογνωμική διαφορά τονίζεται μέσα από γενειάδες και από μια συγκεκριμένη μεταχείριση της επιφάνειας του προσώπου, όπως το κουσκούφισμα που προτείνει ελαφριά επιδερμίδα. Αυτά τα μαρκαριστικά δεν είναι καρικατούρες αλλά τυπογραφή. Εγκαθιστούν αλλοτριότητα χωρίς να αφαιρούν από τις φιγούρες τη αξιοπρέπεια. Σε πολλές συνθέσεις, οι Πορτογάλοι φαίνονται όρθιοι, μερικές φορές μετωπικοί, άλλες φορές σε προφίλ, καταλαμβάνοντας μια οπτικά σταθερή θέση.

Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι η επαναλαμβανόμενη σύνδεσή τους με θαλασσινά μοτίβα—ψάρια ή άλλα υδάτινα σύμβολα. Αυτή η εικονογραφική σύνδεση μπορεί να ερμηνευθεί κοσμογονικά: εντός της αυλαντικής σκέψης του Μπενίν, η θάλασσα θεωρείτο πηγή πλούτου και υπερφυσικής ισχύος. Οι ξένοι που έρχονταν από τη θάλασσα μπορούσαν να θεωρηθούν μεταφορείς ειδικών δυνατοτήτων, η ένταξή τους στην αυλική τάξη νομιμοποιούσε περαιτέρω την εξουσία του Ομπά.

Οι πλακέτες δεν πρέπει επομένως να γίνουν κατανοητές ως λαογραφικές στιγμές αλλά ως πολιτικά προγράμματα εικόνας. Απεικονίζουν την ικανότητα του Βασιλείου του Μπενίν να ενσωματώνει εξωτερικούς παράγοντες σε ένα υπάρχον σύστημα ιεράρχησης, τελετής και νοήματος. Οι Πορτογάλοι δεν εμφανίζονται ως κατακτητές αλλά ως στοιχεία ενός δικτύου που κυριαρχείται από την αυλή. Η εκπροσώπησή τους μαρτυρεί τόσο οικονομική εμπλοκή όσο και συμβολική κτήση.

Η βίαιη κατάσχεση πολυάριθμων μπρούνζων κατά τη βρετανική εκστρατεία του 1897 και η μεταφορά τους σε ευρωπαϊκούς μουσεία—ανάμεσά τους το Βρετανικό Μουσείο και το Ethnologisches Museum του Βερολίνου—έχουν τοποθετήσει τα αντικείμενα σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο: εκείνο της αποικιοκρατικής εκτόπισης και σύγχρονων επαναπατρισμών. Σήμερα, εκπροσωπούν όχι μόνο την πρώιμη μοντέρνα παγκοσμιότητα, αλλά και τη δυσαναλογική βία του 19ου αιώνα και τις συνεχιζόμενες προσπάθειες προς αποθεματολογική επανατοποθέτηση.

Συνολικά, οι απεικονίσεις των πορτογάλων μαχητών μπορούν να διαβαστούν ως οπτικοί κόμβοι εντός ενός πρώιμου Ατλαντικού κόσμου. Υπογραμμίζουν το εμπόριο, την τεχνολογία και την διπλωματία, ενώ ταυτόχρονα τεκμηριώνουν την αισθητική κυριαρχία ενός αφρικανικού δικαίου που δεν κατέγραφε παθητικά το ξένο αλλά τον διαμόρφωνε ενεργά και το μετέφραζε σε δικό του σύστημα τάξης.