Αρχαία Αιγυπτιακή Shabti. 11 εκ. ύψος. Υστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ουσάμπτις

Αρχαία Αίγυπτος, Λίγο πριν το Μέσο, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαινίζουσα κεραμική (φαίνεια)
ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ.

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε фото.

Η φαίνεια σάμπτις φέρει λεπτές σχεδιαστικές λεπτομέρειες στο πρόσωπο, στην πλεγμένη γενειάδα, στο στερεωμένο τριμερές φρύδι, στα χέρια και στα εργαλεία. Το αγαλμάτιο έχει βημόψαρα και πίσω στήριγμα.

Η Αιγύπτια Μεταθανάτια Ζωή κατανοείτο ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήσαν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιωνίως, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, ο αποθανών που ευλογήθηκε σε μεγάλο βαθμό ήταν ακόμη υποχρεωμένος να εκπληρώνει ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, όπως έπραττε στη ζωή. Η ανάγκη για τροφή και πόσιμο στο Μεταθάνατο αποτελούσε μόνινη μέριμνα. Αν τους αναγκαζόταν να εργάζονται στους Αγρούς του Αρού, Βασιλείου των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας ιεραρχίας που κυβερνιόταν από τους θεούς, ο καθένας – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμος να καλλιεργεί, να σπέρνει και να συγκομίζει τα σπαρτά.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές πράξεις παραγωγής διεκπεραιώνονταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μαγική λύση: δημιούργησαν έναν ή περισσότερους εαυτούς τους για να τους παραδώσουν στους αγγελιοφόρους του επικρατούντος θεού, του Όσιρι, όταν καλούνταν ο αποθανών να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτές οι μικρο-εικόνες, τοποθετημένες ανάμεσα στα νεκρολογικά αγαθά στον τάφο, ήσαν εικόνες που απέδιδαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Αντλούν το όνομά τους από τα ushabtis, ο όρος προέρχεται από το sabty ή το shabty, παράγωγο από το Sawab, τα οποία σημαίνουν “περσέα”, ένα ιερό δέντρο από το οποίο τα αρχαία αιγυπτιακά πρόβαλαν αυτά τα φονικά ανθρωπομορφικά αντίγραφα. Ήταν προς την Τρίτη Μεσοβαβή περίοδο, στη Δυναστεία XXI, περίπου το 1080 π.Χ., όταν άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, ήτοι “ushebty”. Από τότε ο όρος “ushabti” προήλθε από το ρήμα wsb που σημαίνει “να απαντά” και χρησιμοποιήθηκε για να ονομάσει “εκείνον που απαντά”.

Η χρήση των ushabtis ενοποιήθηκε στις ταφές της Αρχαίας Αιγύπτου από την Πρώτη Μεσοβυζαντινή Περίοδο. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γραφούν ένα ξόρκι στα Εγχειρίδια Κτερίων, αριθμός 472, ώστε τα ushabtis να απαντούν στην κλήση: “Ο δικαιωθείς Ν. λέει ‘Ω ushabti, προορισμένο για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί να εκτελέσει οποιαδήποτε εργασία, ή αν ζητηθεί από τον Ν. οποιαδήποτε δυσάρεστη εργασία ως για κάθε άνθρωπο για το καθήκον του, λες ‘Είμαι εδώ’. Αν ο Ν. κληθεί να επιβλέπει αυτούς που εργάζονται εκεί, αρδιάζοντας τα νέα αγροτεμάχια για να σπάσει τη γη, ή μεταφέρων άμμο με βάρκα από ανατολή σε δύση, θα λες ‘Είμαι εδώ’. Ο δικαιωθείς Ν.”

Αυτό το ξόρκι ή ρήση γράφτηκε επάνω στα ushabtis, και έτσι σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται εκεί χαραγμένο. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά εισήχθησαν πληθώρα καινοτομιών. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Μερικά από αυτά ήταν μακρύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς δείχνει το όνομα του αποθανόντα ή μια βασική ρήση, με το όνομα μέλους οικογένειας ή τις θέσεις που κατείχε.

Τα Ushabti αρχικά κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν σε πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό της επιλογής ήταν φαινία. Γνωρίζουμε ότι παράγονταν σε πολλαπλά αντίτυπα χάρη σε καλούπια τα οποία διατηρήθηκαν, όπου σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαραγμένα κείμενα δεν είχαν ολοκληρωθεί, καθώς έλειπε το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν αυτή της μούμιας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, φιγούρων διακοσμημένων με καθημερινά ρούχα. Πολλά έφεραν εργαλεία για εργασία στα χωράφια, όπως καλάθι, φρεγάρι ή δρεπάνι, ως αναφορά στην εργασία που επρόκειτο να εκτελεστεί και που τους περίμενε στην Ατριβή, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν και άλλες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορεί να ήσαν απλά ή με περίτεχνο διάκοσμο. Στη Νέα Βασιλεία τούτο γινόταν να τοποθετούνται σε μικρο-σάρκοφάγους.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντα, στη Νέα Βασιλεία και μετά τα ushabtis άρχισαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τρόπος σκλάβων, και γι’ αυτό παραγόντουσαν μαζικά. Υπήρχαν γυναίκες και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές ήταν υπό την επίβλεψη υπευθύνων, οι οποίοι διακρίνονται από τη χρήση ενός φούστα. Αυτή είναι η περίπτωση του φαραώ Τουταάνχ’amόν: διέθετε τριακόσια εξήντα πέντε ushabtis στην εξουσία του, ένα για κάθε μέρα του έτους· τριάντα έξι επιβλέποντες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Αυτό έφτανε τους τετρακόσιους δεκατρείς υπηρέτες στον Άλλο Κόσμο. Ο φόβος να πρέπει να εκτελέσουν αυτές τις εργασίες που ο Όσιρις επέβαλε στους νεκρούς οδήγησε σε ορισμένες ταφές ακόμη και ushabtis που ήσαν παρόντες ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, όταν χρειάστηκε, για τους κυρίους.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελέσει προσωπικά αυτόν τον τύπο εργασίας και έτσι στο κατάλληλο χρονικό σημείο η ρήση γραμμένη πάνω στο σώμα του ushabti διαβάστηκε ώστε το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή και να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φαραώ στη δουλειά.