Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Καλής ποιότητας μεγάλο Σάμπτι. ύψος 16,5 εκ. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Κοντάρι φθαρτό φιλετίνης χρυσής

Αρχαία Αίγυπτος, Αργότερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Κεραμική πορσελάνη (φαίνς)

Ύψος: 16,5 εκ. χωρίς βάση.

Απόθεση προελεύσεως:
- Ιδιωτική συλλογή, Roger de Montégudet (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, κτήση δια κληρονομίας από τους ανωτέρω.

Κατάσταση: Απολύτως ολόσωμο.

Περιγραφή:

Ο υπερωσάβτιος (ushabti) εξαιρετικής λεπτότητας τεχνικής, με φωτεινή γαλαζωπή φαίνιαμ μορφή μούμιας με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Στην αριστερή χέρι κρατά ένα φαντάρι· στο droit, ένα κομμάτι-χέρι και ο πλεγμένος κόμβος για το σακούλι σπόρων που φέρει στην πλάτη. Το ushabti στέκεται σε τραπεζοειδή βάση και στηρίζεται από πίσω κίονα. Τα λεπτομερή χαρακτηριστικά του προσώπου είναι εξαιρετικά καλά αποτυπωμένα· τα αυτιά προεξέχουν κάτω από το τρίπτυχον περούκα, και η ψεύτικη γενειάδα είναι μακριά και πλεγμένη, με άκρη ελαφρώς καμπυλωμένη.

Η Αιγυπτιακή Μετά θάνατον ζωή ερμηνευόταν ως καθρέπτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο ο καλός όσο και ο κακός είχαν τη θέση τους. Οι άδικοι και οι κακοί τιμωρούνταν για όλους τους αιώνες, ενώ οι ευσεβείς απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν υποχρεωμένοι να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως και στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στη Μετά Θάνατον ζωή αποτελούσε μόνινο μέλημα. Στη Βασιλεία των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθαμένοι—άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό την κυριαρχία των θεών, ο καθένας χρεώνονταν να εργάζεται στα Πεδία του Ιάρου. Πρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίσουν.

Στη γήινη ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από άτομα που ανήκαν στα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους εαυτογράφους από τους εαυτούς τους για να παρουσιαστούν όταν οι αγγελιαφόροι του κυβερνητικού θεού Όσιρι τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτές οι ομοιώματα, ενταγμένα στη νεκρική συλλογή του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Αποκαλούνται ushabti, με τον αρχικό όρο sabty ή shabty, προερχόμενο από τον sawab, η σημασία του οποίου αντιστοιχεί στη ελληνική λέξη “περέσια” (περίασμα), ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να φτιάχνουν αυτές τις νεκρικές απομιμήσεις. Κατά την Τρίτη Ενδιάμεση Περίοδο, στην 21η Δυναστεία, περίπου το 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή «ushebty». Από τότε, το «ushabti» προήλθε από το ρήμα wsb, «να απαντά», που σημαίνει «εκείνος που απαντά».

Τα ushabti ενσωματώθηκαν σε ταφές στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσαία Περίοδο μέχρι σήμερα. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Κοινοπολιτεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στο Coffin Texts τη φράση αριθμός 472, ώστε τα ushabti να απαντούν στο κάλεσμα: «Ο Δικαιωμένος Ν. λέει, ‘Ω εσύ ushabti, που έγινας για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τις υποχρεώσεις του ή αν επιβληθεί σε Ν. οποιαδήποτε δυσάρεστη εργασία όπως σε κάθε άνθρωπο στη δουλειά του, εσύ θα λες: ορίστε εγώ. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει όσους εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στους νέους αγρούς για να καλλιεργήσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από Ανατολή προς Δύση, εσύ θα λες: ορίστε εγώ. Ο Δικαιωμένος Ν.»» Αυτή η φράση άρχισε να γράφεται και στα ίδια τα ushabti, γι' αυτό σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζονται γραμμένα. Από τη Νέα βασιλεία και μετά εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και τα παραδείγματα με μακρύτερους Textos—εκείνα που βρέθηκαν στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου του Νεκρού—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Παρόλα αυτά, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος, ή μια βασική φράση, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τις πιο σημαντικές τίτλοι που κατείχε.

Τα ushabti αρχικά κατασκευάζονταν από κερί, κυρίως στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισε να χρησιμοποιείται η πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό που επικράτησε ήταν η φαίνεια. Είναι γνωστό ότι ήταν μαζικής παραγωγής χάρη στην διατήρηση των καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα εγγεγραμμένα κείμενα δεν ολοκληρώνονταν, έλλειπε το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν αυτή μούμια, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ενδύματα. Πολλά φορούσαν εργαλεία για την εργασία της γης, όπως καλάθια, άρπαγα ή φτυάρες, αναφερόμενα στις εργασίες που αναμενόταν να εκτελέσουν στη Μετά Θάνατον στη θέση των κυριών τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους μέσα στον τάφο πιθανώς υποδηλώνουν επιπλέον συμβολικούς νοήματα.

Μερικοί τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Κοινοπολιτεία, ακόμα και τοποθετούνταν σε μικροσκοπικούς σαρκοφάγους.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, κατά τη Νέα Βασιλεία και αργότερα άρχισαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένα είδος σκλάβων του αψευδούς ιδιοκτήτη, πράγμα που οδήγησε στη μαζική παραγωγή. Αρχικά, κατασκευαζόταν μόνον ένα ushabti για τον αποθανόντα· ωστόσο, με την πάροδο των δυναστείων, παραγάγονταν μεγάλος αριθμός αυτών των φιγούρων: 365 εργατικά shabti, από έναν για κάθε ημέρα του έτους, συνθέτοντας άνδρες και γυναίκες, με ειδικούς σε διάφορες δραστηριότητες. Ορισμένες φορές καθοδηγούνται από 36 επιβλέποντες, διακριτοί από τις φούστες τους, ένας για κάθε δέκα εργατικά shabti (γι’ αυτό ονομάζονται «αρχηγοί δέκα»). Ο αριθμός υπερβαίνει τα 400 παραδείγματα και έγινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην περίοδο της Πτολεμαϊκής (332–30 π.Χ.). Τόσο ο φόβος να επιτελέσουν αυτές τις εργασίες που ζητούσε ο Όσιρις ήταν τέτοιος που σε μερικούς ταφούς προστέθηκαν επιπλέον ushabti ως «υποκατάστατα» των κύριων.

Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι κανένας φαραώ δεν επιθυμούσε να εκτελέσει αυτό τον τύπο εργασίας με τα ίδια του τα χέρια, οπότε κατά την ανάγκη, θα διάβαζε τη επιγραφή γραμμένη στο σώμα του ushabti, και αυτό θα ζωντάνευε για να απαντήσει στο κάλεσμα, αντικαθιστώντας τον στην εργασία.

Τα φαϊνικά ushabti κατασκευάζονταν από απομίμηση δύο μερών καλουπιού. Η ραφή αφαιρούνταν, και ενώ η πάστα ήταν ακόμα υγρή, οι λεπτομέρειες της φιγούρας τελειοποιούνταν και οι μερίδες τοποθετούνταν, επί των οποίων γλυπτωνόταν οι ιερογλυφικές επιγραφές. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ushabti μοναδικό, ακόμη κι όταν χρησιμοποιούνταν το ίδιο καλούπι. Η φαίνεια είναι υλικό αποτελούμενο από ψιλό άμμο συγκολλημένη με πυριτικό οξείδιο σε βάση αλάτων νατρίου ( Natron). Ψήνεται σε οξείδιο ατμόσφαιρας σε περίπου 950°C, το μείγμα παρήγαγε γυαλιστερή επιφάνεια, καθώς οι ανθρακικοί οξέα σχημάτισαν υαλοποιημένη στρώση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και επομένως φθηνό υλικό. Οι πράσινες και γαλάζιες αποχρώσεις επιτυγχάνονταν με την προσθήκη μικρών ποσοτήτων οξειδίου χαλκού, που προέρχονταν από μαλαχιτή ή azurite. Οι κόκκινες αποχρώσεις παρήχθησαν με οξείδιο του σιδήρου, οι βαθύτεροι μπλε με κοβάλτιο, και το μαύρο χρώμα με ανάμιξη οξειδίων σιδήρου και μαγνησίου με νερό. Αρκετό ήταν να βαφτούν οι επιθυμητές λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το ψήσιμο ώστε να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.