Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Ένα καλής ποιότητας μεγάλο Σάμπτι. Ύψος 18,5 εκ. Υστεροαιγυπτιακή Περίοδος, 26ης–30ής Δυναστείας,

Εξαιρετικό ουσαβτί με επιγραφή του Κεφαλαίου VI του Βιβλίου των Νεκρών

Αρχαία Αίγυπτος, ύστατη περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιένεια
Υψος: 18,5 cm χωρίς βάση.

Προέλευση:
- Ιδιωτική συλλογή, Roger de Montégudet (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόκτηθεί μέσω κληρονομιάς από τα παραπάνω.

Κατάσταση: Αρτιμελές.

Περιγραφή:

Ουσαβτί εξαιρετικής κατασκευαστικής ακέραιας, με ελαφρά γαλάζια φαιένεια μορφή μούμιας με τα χέρια σταυρωμένα πάνω από το στήθος. Στο αριστερό χέρι κρατάει ένα φτυάρι· στο δεξί, ένα χέρι-τεμαχιστής και ο πλεγμένος κορδών για την τσάντα σπόρου που φέρει στην πλάτη. Το ουσαβτί στέκεται πάνω σε τραπεζοειδή βάση και υποστηρίζεται από πίσω στήριγμα. Οι λεπτομέρειες του προσώπου αποδόθηκαν με λεπτομέρεια· τα ώτα προεξέχουν κάτω από το τριμερές κεφαλόδεσμο, και η ψευδή γενειάδα είναι μακριά και πλεγμένη, με ελαφρώς καμπύλη άκρη.

Σ’ αυτό το ουσαβτί: Τα ουσαβτί είχαν ενσωματωθεί στις ταφές στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσοβυζαντινή Περίοδο μέχρι αργότερα. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στο Κείμενο των Τεσσάρων Νεκρομένων μία φόρμουλα, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτί να ανταποκρίνονται στη φωνή: «Ο Δικαιωθείς Ν. λέει, “Ω συ ουσαβτί, που κατασκευάστηκες για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τα καθήκοντά του, ή αν επιβληθεί σε αυτόν οποιαδήποτε δυσάρεστη εργασία όπως σε κάθε άνθρωπο στον αγώνα του, εσύ θα πεις: να είμαι εδώ. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει εκείνους που εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να θερίσει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με βάρκα από Ανατολή σε Δύση, εσύ θα πεις: να είμαι εδώ. Ο Δικαιωθείς Ν.»» Αυτή η φόρμουλα γράφτηκε κατόπιν πάνω στα ίδια τα ουσαβτί, γι’ αυτό σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζονται επιγραμμισμένα. Από τη Νέα Βασιλεία κι έπειτα, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακρύτερα κείμενα—όσα βρέθηκαν στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου των Νεκρών—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους πιο σημαντικούς τίτλους που κατείχε.

Η Αιγυπτιακή Μετά θάνατον ζωή θεωρούνταν καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου ο καλός και ο κακός είχαν επίσης τη θέση τους. Οι άδικοι και οι κακοί τιμωρούνταν για όλους τους αιώνες, ενώ οι ευσεβείς απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν ακόμη υποχρεωμένοι να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως έβγαιναν στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Αόρατο Κόσμο ήταν συνεχής μέριμνα. Στη Βασιλεία των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθανόντες—άνδρες και γυναίκες, κύριοι και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες—ήταν μέρος μίας ιεραρχικής κοινωνίας που governed από τους θεούς, όλοι όφειλαν να εργάζονται στα Πεδία του Ιάρου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν.

Στην επίγεια ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από όσους ανήκαν στα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους φαντάρους από τον εαυτό τους για να παρουσιαστούν όταν οι αγγελιοφόροι του κυρίαρχου θεού Όσιρη τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτές οι μικρο-μη, περιλαμβάνονταν στην ταφική συλλογή του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον άρχοντα όσο και τον υπηρέτη.

Ονομάζονται ουσαβτί, η παλαιότερη μορφή sabty ή shabty, που προέρχεται από το sawab, το οποίο σημαίνει το Ελληνικό «περσία», ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις ταφικές φιγούρες. Κατά τη διάρκεια της Τρίτης Μεσοβυζαντινής Περιόδου, στην 21η Δυναστεία, γύρω στο 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή, «ουσεβτί»—. Από τότε, το «ουσαβτί» προήλθε από το ρήμα wsb, «να απαντά», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Τα ουσαβτί αρχικά ήταν φτιαγμένα από κερί, ειδικά στα πρώτα στάδια; αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισαν να χρησιμοποιούνται λίθοι. Από τη Νέα Βασιλεία κι έπειτα, το υλικό εκτός ανταγωνισμού έγινε φαιένεια. Είναι γνωστό ότι παρήχθησαν μαζικά χάρη στη διατήρηση των αρθρώσεων (κλειδαριών) και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα επιγραμμικά κείμενα ήταν ατελή, χωρίς το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν εκείνη του μούμια, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλά φέρουν εργαλεία για την καλλιέργεια της γης, όπως καλάθια, μουλάρια ή φτυάρια, αναφερόμενα στις εργασίες που αναμενόταν να εκτελέσουν στον Αόρατο Κόσμο εκ μέρους των κυρίων τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η θέση μέσα στον τάφο μπορεί να υποδηλώνουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία θα μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, φτάσαν ακόμη και να τοποθετούνται σε μινιατούρες σαρκοφάγοι.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα ήρθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τύπος σκλάβων του ακίνητου ιδιοκτήτη, με αποτέλεσμα την παραγωγή μεγάλου αριθμού. Αρχικά, μόνο ένα ουσαβτί φτιάχνονταν για τον αποθανόντα· ωστόσο, κατά τη διάρκειες διαφόρων δυναστείων, παραχθούν μεγάλοι αριθμοί από αυτές τις φιγούρες: 365 εργάτες ουσαβτί, ένα για κάθε ημέρα του έτους, αποτελούμενοι από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Ήταν μερικές φορές διοικούμενα από 36 επιβλέποντες, διακριτοί από τα σκισμένα τους φαρδιά, ένας για κάθε δέκα εργάτες ουσαβτί (γι’ αυτό ονομάζονται «αρχηγοί δέκα»). Ο αριθμός ξεπερνά τα 400 παραδείγματα και έγινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην Πτολεμαϊκή Περίοδο (332–30 π.Χ.). Τόσο μεγάλος ο φόβος εκτέλεσης αυτών των εργασιών υπό τον Όσιρι ώστε σε ορισμένες ταφές πρόσθετα ουσαβτί τοποθετούνταν ως «υποκαταστάσεις» των κύριων.

Λογικά είναι εύκολο να φανταστεί κανείς ότι κανένας φαραώ δεν θα επιθυμούσε να εκτελέσει τέτοιου είδους εργασία με τα ίδια του τα χέρια· έτσι όταν απαιτείτο, διάβαζε την επιγραφή που ήταν χαραγμένη στο σώμα του ουσαβτί, και θα ζωντάνευε για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στη δουλειά.

Τα φαιενικά ουσαβτί σχηματίζονται από καλούπι δύο τμημάτων. Αφαιρείται η ραφή και ενώ ο πολτός ήταν ακόμα υγρός, οι λεπτομέρειες της μορφής τελειοποιούνταν και οι αρμούς χαράσσονταν στις επιγραφές ιερογλυφικά. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαβτί μοναδικό, ακόμη και όταν χρησιμοποιήθηκε το ίδιο καλούπι. Η φαιενία είναι υλικό σύνθετο από λεπτό άμμο κονιακοποιημένη με μια σιλικική με βάση τη σόδα (νατρόνιο ανθρακικό και ανθρακικό νάτριο προερχόμενο από Natron). Ψήνεται σε οξειδωτικό περιβάλλον γύρω στους 950°C, το μείγμα παράγει μια γυαλιστερή επιφάνεια, καθώς τα καρβανονάριες σχηματίζουν μια γυάλινη στρώση στην επιφάνεια. Ήταν απλή διαδικασία και επομένως φθηνό υλικό. Πράσινες και μπλε αποχρώσεις επιτυγχάνονται προσθέτοντας μικρές ποσότητες οξειδίου χαλκού, που προέρχεται από μολυβδίνη ή αζουρίτη. Κόκκινες αποχρώσεις παράγονταν με οξειδικό σίδηρο, βαθιά μπλε με κοβάλτιο, και μαύρο με ανάμικση οξειδίων σιδήρου και μαγανδίου με νερό. Αρκούσε να βαφτούν οι επιθυμητές λεπτομέρειες με πινέλο πριν το ψήσιμο προκειμένου να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.