Ένα ξύλινο γλυπτό - voodoo - Φον - Τόγκο (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Μιά Φον-Βουντού γλυπτική, Τουγκώ/Μενίν, απεικονίζει μια έγκυο θηλυκή φιγούρα τυλιγμένη από κεφαλή μέχρι πόδια σε πολύχρωτο ύφασμα, με βροντιές μεταλλικές πάνω στον κορμό της, μια άλλη στο στόμα της και στο κεφάλι της· αρκετά βραχιόλια από χάντρες στη μέση της, και μια ακόμη κεφαλή.

Οι φέτις (fetish) γλυπτικές Fon είναι σκαλισμένες ή συναρμολογημένες τελετουργικές οντότητες κεντρικές στην θρησκευτική και πολιτική ζωή των κοινοτήτων Fon στη νότια Μενίνία. Συνήθως ονομάζονται bocio· αυτές οι φιγούρες λειτουργούν ως υλικοί μεσολαβητές ανάμεσα σε ανθρώπινους παράγοντες και στις δυνάμεις που διαμορφώνουν κοινωνική σταθερότητα, υγεία και δικαιοσύνη. Οι μορφές τους ποικίλουν ευρύτατα, από ανθρωπόμορφες χαρακτκτήρες μέχρι πυκνά συσσωρευμένες συνθέσεις που ενσωματώνουν σίδηρο, ύφασμα, κορδόνια, κοχύλια ή οργανικές ύλες. Το αισθητικό των bocio είναι εσκεμμένα μη φυσιοκρατικό· η δύναμή τους δεν προέρχεται από την ομοιότητα αλλά από τον ελεγχόμενο συνδυασμό υλικών εμποτισμένων με πνευματική φόρτιση.

Στα τελετουργικά συστήματα Fon τα bocio είναι μέσα δράσης αντί για παθητικές εικόνες. Ένας γλύπτης ή τελετουργικός ειδικός προετοιμάζει τον ξύλινο πυρήνα, αλλά η φιγούρα γίνεται πνευματικά ενεργή μόνο μέσω αφιέρωσης, που μπορεί να περιλαμβάνει την εισαγωγή φαρμάκων, θυσιαστικών ουσιών και δέσμευσης. Αυτές οι ενέργειες σταθεροποιούν τη φιγούρα σε ένα δίκτυο υποχρεώσεων μεταξύ πιστού, γενιάς, θεοτήτων και προστατευτικών δυνάμεων. Το bocio μπορεί να αξιοποιηθεί για προσωπική προστασία, την επίλυση σύγκρουσης, την ενίσχυση όρκων ή τη συγκράτηση επιβλαβών προθέσεων. Η απόδοσή του έγκειται στην σχεσιακή του θέση: προσγειώνει αόρατες δυνάμεις σε μια ορατή, χειραγωγήσιμη μορφή που μπορεί να απευθύνεται, να τρέφεται και να συντηρείται τελετουργικά.

Η οπτική γλώσσα των φον φέτις γλυπτικών επικοινωνεί εντυπωσιακά τη δύναμη. Στοιχεία όπως οπλισμός, καρφώματα, αλοιφή ή επικαθήσεις δηλώνουν την ενεργοποίηση δυνάμεων που υπερβαίνουν τον συνήθη ανθρώπινο έλεγχο. Αυτές οι τεχνικές δεν είναι διακοσμητικές· είναι αποτυπώματα τελετουργικής ιστορίας, σημαίνοντας τη συμμετοχή της φιγούρας σε επαναλαμβανόμενες πράξεις προστασίας, αιτήσεων ή κριτικής. Με τον τρόπο αυτό ένα bocio γίνεται ένα συσσωρευτικό αρχείο δεσμεύσεων μεταξύ ανθρώπων και του πνευματικού κόσμου, αποκτώντας μια πολυεπίπεδη υλική πατίνα που εισάγει τη βιογραφία του ως ένα ενεργό τελετουργικό αντικείμενο.

Σε μουσειακά πλαίσια αυτά τα γλυπτά συχνά φαίνονται απομονωμένα από τα τελετουργικά τους περιβάλλοντα, οδηγώντας σε ερμηνείες που τονίζουν την τυπική αλλοτρίωση ή αισθητική της Πρωτοπορίας. Οι φον ερευνητές και πρακτικοί επισημαίνουν ότι αυτή η αποκοπή από τα συμφραζόμενα θολώνει τα ηθικά και κοσμολογικά πλαισία που δίνουν ζωή στα στοιχεία. Όπως συμβαίνει σε πολλές Δυτικο-Αφρικανικές παραδόσεις, η έννοια ενός φέτις γλυπτικού απλώς δεν διαχωρίζεται από την λειτουργική του ζωή: την αφιέρωσή του, τον κοινωνικό του ρόλο, τη χειριστική από ειδικούς και τη ριζική ενσωμάτωσή του σε κοινοτικά συστήματα προστασίας και λογοδοσίας.

Αναφορές
S. Hersak Bocio: Power Figures of the Fon
H. J. Drewal African Materiality and Ritual Agency
P. Mercier Fon Religion and Custom
E. Blier Art and Power in West Africa

CAB42199