Οβελίσκος από λαπίς λαζούλι μήκους 32 εκ. Οβελίσκος - Ύψος: 32 cm - Πλάτος: 10 cm- 2250 g - (1)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένα βαθύ-μπλε μεταμορφωτικό πετρώδες υλικό που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και που εκτιμάται από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Το όνομά του προέρχεται από τη περσική λέξη για τον λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών azul και πορτογαλικών azul και αγγλικού azure. Lapis lazuli είναι πέτρωμα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά lazurite, pyrite και calcite. Ήδη από την 7η χιλιετία π.Χ., ο lapis lazuli εξορύχθηκε στα ορυχεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, και σε άλλα ορυχεία στην επαρχία Badakhshan στο σύγχρονο βορειοανατολικό Αφγανιστάν.[3] Τα ευρήματα από lapis lazuli με χρονολογία έως το 7570 π.Χ. έχουν βρεθεί στο Bhirrana, ο οποίος αποτελεί την αρχαιότερη θέση του Μεσοποταμικού Πολιτισμού.[4] Ο lapis ήταν εξαιρετικά αξιότιμος από τον Μεσοποταμικό Πολιτισμό (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Οι χάντρες lapis έχουν βρεθεί σε Νεολιθικές ταφές στο Mehrgarh, στον Καύκασο και μέχρι τη Μουραντία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στη νεκρική μάσκα του Τουταγνωμόν (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι τα τέλη του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει Lapis lazuli προκειμένου να τον αλέσει σε σκόνη και να παραγάγει ultramarine χρωστική. Η ultramarine χρησιμοποιήθηκε από ορισμένους από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, συμπεριλαμβανομένων των Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ρούχα των κεντρικών μορφών των ζωγραφιών τους, ειδικά της Παναγίας. Η ultramarine έχει επίσης βρεθεί στη συσσώρευση οδοντικής πλάκας μονάχων και γραφέων του μεσαίωνα, ίσως ως αποτέλεσμα του δαγκώματος των πινελίων τους κατά τη δημιουργία μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν πως ο Lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου κατά την ύστερη περίοδο Ubaid, γύρω στο 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι ο Lapis lazuli εξορύχθηκε περίπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, το περσικό lāžavard/lāčevard, επίσης γραμμένο lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ως προέλευση από τοπικό τοπωνύμιο.

Από το περσικό, το αραβικό لازουρδ lāzaward βρίσκεται η ετυμολογική ρίζα τόσο της αγγλικής λέξης azure (διαμέσου του παλαιού γαλλικού azur) όσο και της Μεσαιωνικής Λατινικής lazulum, που σήμαινε «ουρανός» ή «天空». Για να αποσαφηνιστεί, το lapis lazulī («λίθος του lazulum») χρησιμοποιήθηκε για να αναφέρεται στον ίδιο τον λίθο, και αποτελεί τον όρο που τελικά εισήχθη στη μεσαία αγγλική γλώσσα.[11] Το lazulum σχετίζεται ετυμολογικά με το χρώμα μπλε, και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη μπλε σε διάφορες γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Τα ορυχεία στην βορειοανατολική Αφγανιστάν συνεχίζουν να είναι πηγή κύριας προέλευσης του lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία νοτιοδυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία, και στις Άνδεις στη Χιλή, που αποτελεί την πηγή που χρησιμοποίησαν οι Ίνκας για γλυπτά και κοσμήματα. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στην Πακιστάν, Ιταλία, Μογγολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του lapis lazuli είναι η lazurite[14] (25%–40%),[αναφορές χρειάζονται] ένα μπλε φεδλσφατοειδές μεταλλοειδές του σοδολίτης, με τη μορφή Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O.[15] Τα περισσότερα lapis lazuli επίσης περιέχουν ασβεστίτη (λευκό) και πυρίτη (λαμπερό κίτρινο). Κάποια δείγματα lapis lazuli περιέχουν αυγείτη, διόπτσιν, ενστατίτη, μίκα, hauynite, χορμπλντενδ, nosean και πυριτικό πλούσιο löllingite geyerite.

Ο lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται μέσα σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα επαφικής μεταμόρφωσης.

Χρώμα
Η έντονη μπλε απόχρωση οφείλεται στην παρουσία ριζικής τρισουρικού ανιόνου (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία δισουρικού (S•−2) και τετρα-θειούρου (S•−4) ριζών μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς το κίτρινο ή το κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτοί οι ριζικοί ανιόντες αντικαθιστούν τα ιόντα χλωρίου μέσα στη δομή της σοδολίου. Ο ριζικός ανιόν S•−3 εμφανίζει ορατό φάσμα απορρόφησης στην περιοχή 595–620 nm με υψηλό molar absorptivity, οδηγώντας στο φωτεινό μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Ο lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan βορειοανατολικά Αφγανιστάν, όπου οι αποθέσεις του ορυχείου Sar-i Sang έχουν αξιοποιηθεί για πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν η πηγή lapis για τους αρχαίους περσικούς, Αιγυπτιακούς και Μεσοποταμικούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμηθεύονταν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμους, ως μέρος των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποτάμιας και από την αρχαία Αιθιοπία . Κατά το ύψος του Μεσοποταμικού Πολιτισμού, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Χαρπάν, που σήμερα είναι γνωστή ως Shortugai, ιδρύθηκε κοντά στα ορυχεία lapis.

Εκτός από τις αφγανικές αποθέσεις, ο lapis εξαχθεί επίσης στα Andes (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στη θέση Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες στην Ανγκόλα, Αργεντινή, Μιανμάρ, Αιθιοπία, Πακιστάν.