Αρχαία Αιγυπτιακή Shabti. 11 εκ. ύψος. Υστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ουσαβτή

Αρχαία Αίγυπτος, Μέτα Βασιλείας, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΗ: Φαιντιάν
ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ.

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες του 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Το φαιντιάν ο ...shabti έχει λεπτομερείς μορφοποιημένες λεπτομέρειες προσώπου, με πλεκτή γενειάδα, τρίπτυχη γραμμωτή περούκα, χέρια και αγροβόλια. Το ανθρωποειδές διαθέτει βάση και πίσω κίονα.

Η Αιγυπτιακή Μεταθανάτια Ζωή αντιλαμβάνονταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιωνίως, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, οι νεκροί που ευλογήθηκαν τόσο πολύ εξακολουθούσαν να υποχρεούνται να εκπληρώνουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο που έπρεπε να σε ζήσουν κατά τη ζωή. Η ανάγκη για φαγητό και πόσιμο στη Μετάθανάτια Ζωή τους απασχολούσε συνεχώς. Αν τους ζητούνταν να εργάζονται στους Κήπους του Αάουρου, στο Βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας που λειτουργούσε με ιεραρχία υπό τη διακυβέρνηση των θεών, τότε όλοι – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν τους σπόρους.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους προς παράδοση στους απεσταλμένους του επικρατούντος θεού, Οσίρις, όταν καλούσαν τους νεκρούς να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Αυτές οι μικρογλυπτές μορφές, τοποθετημένες ανάμεσα στα αντικείμενα ταφής στον τάφο, ήταν απεικονίσεις που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Γνωρίζονται με το όνομα ουσαβτί, ο όρος προέρχεται από ταsabty ή shabty, παράγωγο από Sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στη βότσαλη ελληνική λέξη«περσία», ένα ιερό δέντρο από το οποίο το αρχαίο αιγυπτιακός λαός ξεκίνησε να παράγει αυτές τις ταφικές εικονίσεις. Ήταν προς την Τρίτη Μεσαία Περίοδο, στην Δυναστεία XXI, περίπου το 1080 π.Χ., που άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, δηλαδή «ushebty». Από τότε ο όρος «ushabti» προήλθε από το ρήμα wsb που σημαίνει «να απαντά» και χρησιμοποιήθηκε για να ονομάζει «εκείνο που απαντά».

Η χρήση των ουσαβτί ενσωματώθηκε στις ταφές της Αρχαίας Αιγύπτου από τη Πρώτη Μεσαία Περίοδο μέχρι σήμερα. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, τη στιγμή που οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στα Κείμενα του Τάφου, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτί να απαντούν στην κλήση: «Ο δικαιωμένος Ν. λέει “Ω ουσαβτι, προτεινόμενο σε Ν, αν ο Ν καλείται να κάνει οποιαδήποτε εργασία ή αν ζητηθεί από Ν κάποιο δυσάρεστο καθήκον ως για κάθε άνθρωπο για το χρέος του, εσύ θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Αν ο Ν καλείται να φυλάει όσους δουλεύουν εκεί, να σκάβουν τα νέα πεδία για να σπάσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο σε βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Ο δικαιωμένος Ν.»

Αυτό το ξόρκι ή η ρήση εγγράφτηκε πάνω στα ουσαβτί, και έτσι στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνεται εκεί χαραγμένο. Από τη Νέα Βασιλεία και ύστερα εισήχθησαν πολλές καινοτομίες. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πληθύνονται. Κάποια από αυτά ήταν μακρινά κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς υπέδεικνυε το όνομα του εκλιπόντος ή μια βασική ρήση, με το όνομα μέλους της οικογένειας ή τις θέσεις που κατείχε.

Οι ουσαβτί αρχικά έφτιαχναν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και μέχρι το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν σε λίθο. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό που υπερέχει ήταν η φαιντιάν. Γνωρίζουμε ότι παρήχθησαν πολλαπλά μέσω μηχανισμών που διατηρήθηκαν, και σε ορισμένες περιπτώσεις, τα εγχάρακτα κείμενα ήταν ατελή, καθώς έλειπε το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν αυτή της μουμιας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινή ενδυμασία. Πολλές έφεραν εργαλεία για εργασία στα πεδία, όπως καλάθι, φτυάρι ή σβάρνισμα, ως αναφορά στην εργασία που περίμενε στον Μετάθωο, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν άλλες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, είτε απλά είτε με εκλεπτυσμένο διάκοσμο. Στη Νέα Βασιλεία ήρθαν να τοποθετούνται σε μικροσαρκοφάγους.

Αν και αρχικά θεωρούνταν απομιμητικά αντίγραφα του εκλιπόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα οι ουσαβτί ήρθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τρόπος σκλάβας, και γι’ αυτό είχαν παραχθεί μαζικά. Υπήρχαν και γυναίκες και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές βρίσκονταν υπό την επιτήρηση επιβλεπόντων, οι οποίοι διακρίθηκαν από τη χρήση ενός κιλτ. Αυτό ισχύει για τον φαραώ Τουταγχαμών: διέθετε τριακόσις εξήντα πέντε ουσαβτί στη διάθεσή του, ένα για κάθε ημέρα του έτους· τριάντα έξι επιβλέποντες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Αυτό έφτανε σε σύνολο τετρακόσιων δεκατριών υπηρέτων στον Αλλοκοσμό. Ο φόβος ότι θα έπρεπε να εκτελέσουν αυτές τις εργασίες που ζητώνται από τον Όσιρι σημαίνει ότι σε ορισμένους ταφούς υπήρχαν ακόμη ουσαβτί που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κεντρικούς.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελέσει αυτό τον τύπο των καθηκόντων προσωπικά, και έτσι τη δεδομένη στιγμή η έκφραση γραμμένη πάνω στο σώμα του ουσαβτί διαβάστηκε ώστε το αντικείμενο αυτό να αποκτήσει ζωή για να απαντήσει στο κάλεσμα, αντικαθιστώντας τον φαραώ στη δουλειά.