Ένα ξύλινο γλυπτό - Αυχενικά προσκέφαλα - Τανζανία (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Λαιμόστροβαλες από την Ταζανία—συχνά συνδεόμενες με κοινοτήτων αγρο-ποιμενικές, όπως οι Μαάσσαι, Χέχε και Ζάραμο—αποτελούν μια διακριτή κατηγορία εργαλείων ξύλινων αρχιτεκτονημάτων που συνενώνουν χρησιμότητα, αισθητική και κοινωνική σημασία. Συνήθως κατασκευασμένες από ένα μόνο κομμάτι σκληρού ξύλου, αυτές οι λαιμόστροφες σχεδιάζονται να στηρίζουν το κεφάλι κατά τον ύπνο χωρίς να διαταράσσουν εντυπωσιακά χτενίσματα, τα οποία με τη σειρά τους λειτουργούν ως δείκτες ηλικίας, κατάστασης και ταυτότητας. Το αντικείμενο έτσι λειτουργεί στη διασταύρωση της φροντίδας του σώματος και της κοινωνικής επιγραφής: διατηρεί την κόμμωση ενώ ταυτοχρόνως επιβεβαιώνει τη θέση του φο.reα μέσα σε ένα πολιτισμικό σύστημα που απονέμει στο μαλλί με συμβολική αξία.

Λειτουργικά, η λαιμόστροφη ανυψώνει ελαφρώς το κεφάλι πάνω από το έδαφος, επιτρέποντας ανάπαυση σε περιβάλλοντα όπου ο ύπνος είναι περιορισμένος ή απουσιάζει. Σε περιοχές με ημινομαδικούς τρόπους ζωής, η φορητότητα είναι ουσιώδης, και η συμπαγής, ανθεκτική μορφή της λαιμόστροφας εξυπηρετεί τη μετακίνηση. Ωστόσο η λειτουργία της επεκτείνεται πέρα από τη βιομηχανική ergonomία. Η ανύψωση του κεφαλιού μπορεί να ερμηνευθεί ως προστατευτική χειρονομία, απομακρύνοντας τον περιπλέκτη από έντομα, σκόνη και το ίδιο το έδαφος, που σε πολλές κοσμογονίες συνδέεται τόσο με τη γονιμότητα όσο και με τον κίνδυνο. Σε ορισμένα περιβάλλοντα, η λαιμόστροφη λειτουργεί διπλά ως προσωπική κατοχή εμποτισμένη με προστατευτικές ιδιότητες, μερικές φορές συνδεδεμένη με ιδέες περί διατήρησης του κεφαλιού ως κέντρου ζωτικότητας ή πνευματικής ουσίας.

Οι μορφολογικές ποιότητες των λαιμόστροφων από την Ταζανία αποκαλύπτουν μια λεπτομερή δέσμευση με την ισορροπία, την αναλογία και την αφαίρεση. Τα περισσότερα δείγματα συνίστανται από μια καμπυλωτή ή ελαφρώς κοίλη υποστήριξη κεφαλιού, έναν κεντρικό πύργο ή πόλους, και μια σταθερή βάση. Μέσα σε αυτό το φαινομενικά απλό σχήμα, οι ξυλουργοί διερευνούν ένα ευρύ φάσμα γλυπτικών λύσεων: λεπτές, καταβατικές άξονες που τονίζουν την κάθετη διάσταση, ζοωμορφικούς ή ανθρωπομορφικούς stödπους και βάσεις που στερεώνουν το αντικείμενο οπτικά και φυσικά.Η “δύναμη της μορφής” σε αυτά τα αντικείμενα βρίσκεται στην συμπύκνωση αναγκαίας δομής σε εκφραστικό μινιμαλισμό. Η μείωση των στοιχείων σε ουσιώδη γραμμές και όγκους παράγει μια αισθητική που συντονίζεται με μοντερνιστικές ευαισθησίες, παρ’ ότι ξεπηδά από εντελώς διαφορετικές επιστημολογίες. Η γλυπτική παρουσία της λαιμόστροφας δεν διασπάται από τη λογική της απτικής και λειτουργικής φύσης της· η κομψότητά της δεν εφαρμόζεται αλλά είναι εγγενής.

Ιστορικά, η παραγωγή λαιμόστροφων σε ό,τι είναι τώρα η Ταζανία, προηγήθηκε των αποικιοκρατικών επαφών και πρέπει να νοείται μέσα από μακροχρόνιες περιφερειακές παραδόσεις ξυλουργικής. Ενώ ακριβείς χρονολογήσεις είναι δύσκολο να καθοριστούν λόγω της οργανικής φύσης του υλικού και της σχετικής σπανιότητας παλαιότερων συλλεγμένων παραδειγμάτων, εθνογραφικά και συγκριτικά στοιχεία υποδηλώνουν συνέχεια δια μέσου γενεών, με στιλιστικές παραλλαγές που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες ομάδες και στις τοπικές γραμμές ξυλουργικής. Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού αιώνα, υπό το γερμανικό αποικιοκρατικό καθεστώς στην Ταζανία και μετέπειτα την βρετανική διοίκηση, τέτοια αντικείμενα εισέρχονταν όλο και περισσότερο σε εξωτερικούς κύκλους εμπορίου, είτε μέσω εμπορίου, συλλογής ή καταναγκαστικής απόκτησης. Η μετακίνησή τους σε ευρωπαϊκά μουσεία και σε ιδιωτικές συλλογές επαναπροσδιόρισε τα ως “τέχνη” ή “εθνογραφικά δείγματα”, συχνά αποσυνδεμένα από τα αρχικά τους περιβάλλοντα χρήσης.

Η ιστοριογραφία της Αφρικανικής τέχνης από τα μέσα του 20ού αιώνα και μετά αμφισβητεί σταδιακά αυτούς τους απλοϊκούς χαρακτηρισμούς, τονίζοντας, αντίθετα, τα εννοιολογικά και αισθητικά πλαίσια εσωτερικά στις κοινωνίες που παρήγαγαν αυτά τα έργα. Σε αυτή τη διάσταση, οι ταζανικές λαιμόστροφες αποτελούν παράδειγμα του πώς αντικείμενα που κατηγοριοποιούνται ως “χρήσιμα” μπορούν να ενσωματώσουν σύνθετη καλλιτεχνική βούληση. Οι μορφές τους δεν υπαγορεύονται μόνο από τη λειτουργία, αλλά είναι τόποι καινοτομίας, πολιτισμικής μνήμης και ατομικής δεξιότητας. Οι ξυλουργοί διαπραγματεύονται κληρονομημένες συμβάσεις και προσωπική έκφραση, με αποτέλεσμα αντικείμενα τα οποία είναι ταυτόχρονα τυπολογικά αναγνωρίσιμα και μορφολογικά διακριτά.

Στον σύγχρονο λόγο, αυτές οι λαιμόστροφες προσκαλούν σκέψη για τη σχέση σώματος, αντικειμένου και περιβάλλοντος. Υλοποιούν έναν τρόπο ζωής κατά τον οποίο ο σχεδιασμός είναι αδιάκριτος από την καθημερινή πρακτική και όπου τα όρια μεταξύ τέχνης και ζωής είναι πορώδη. Η διαρκής τους παρουσία—είτε σε χρήση, είτε στην τοπική αγορά, είτε σε παγκόσμιες συλλογές—επιφέρει ερωτήματα για πολιτισμική συνέχεια, μεταμόρφωση και την ηθική της έκθεσης. Ως αντικείμενα καταλόγου, απαιτείται να διαβαστούν όχι μόνο ως γλυπτικές μορφές αλλά και ως ενεργά μέλη κοινωνικών κόσμων, μαρτυρώντας ιστορίες που εκτείνονται πέρα από την άμεση οπτική τους επίδραση.

Αναφορές
• Spring, Christopher. African Art in Detail. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009.
• Cole, Herbert M., and Doran H. Ross. The Arts of Ghana. Los Angeles: UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1977.
• Kasfir, Sidney Littlefield. African Art and the Colonial Encounter: Inventing a Global Commodity. Bloomington: Indiana University Press, 2007.
• Vogel, Susan Mullin. African Aesthetics: The Carlo Monzino Collection. Milan: 5 Continents Editions, 2007.