λαπίς λαζούλι Ελεύθερη μορφή - Ύψος: 13.5 cm - Πλάτος: 8 cm- 772 g - (1)

Ο λαπίς λαζούλι, συντομογραφικά λαπίς, είναι ένα βαθύς-μπλε μεταμορφωμένος βράχος που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και αξιολογείται από αρχαίους για το εντυπωσιακό χρώμα του. Προερχόμενος από την περσική λέξη για τον λίθο, lāžward,[1] ο λαπίς λαζούλι είναι ένας βράχος που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά λαζουρίτης, πυρίτης και ασβεστόλιθος. Ήδη από τον 7ο χιλιετή π.Χ., ο λαπίς λαζούλι εξορυσσόταν στα μεταλλεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai και σε άλλα μεταλλεία στην επαρχία Badakhshan στα σύγχρονα βορειοανατολικά της Αφγανιστάν.[3] Επίχρυσα αντικείμενα από λαπίς λαζούλι, χρονολογημένα το 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, το αρχαιότερο σημείο του Πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού.[4] Ο λαπίς είχε μεγάλη αξία για τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Οι κόκκοι λαπίς έχουν βρεθεί σε Νεολιθικούς τάφους στο Mehrgarh, στις Κασκάσες και έως και τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στην ταφή μάσκα του Τουταγμώνα (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει λαπίς λαζούλι με σκοπό να τον αλέσει σε σκόνη και να παρασκευάσει ultramarine χρωστική. Το ultramarine χρησιμοποίησαν μερικοί από τους σημαντικότερους ζωγράφους της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, όπως οι Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών προσώπων των ζωγραφικών τους έργων, ειδικά της Παναγίας. Το ultramarine έχει βρεθεί επίσης στην οδοντική πέτρα (τιτάλ) μοναχών και γραφέων του Μεσαίωνα, ίσως λόγω ήλιξης των πινέλων τους καθώς παρήγαγαν μεσαιωνικά κείμενα και χειρόγραφα.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι ο λαπίς λαζούλι εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου στην τελική περίοδο Ομπαϊντ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μία παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι ο λαπίς λαζούλι εξορυσσόταν περίπου 1.500 μίλια ανατολικά – στον Badakhshan. Πράγματι, η περσική لاژورد lāžavard/ lāževard, επίσης γραμμένη لاجورد lājevard, συχνά ερμηνεύεται με καταγωγή από το τοπικό όνομα ενός μέρους.

Από τα περσικά, το αραβικό لازورد lāzaward αποτελεί τη ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (δια μέσω του παλαιού γαλλικού azur) όσο και της Μεσαιωνικής Λατινικής lazulum, που ήρθε να σημαίνει «ουρανός» ή «εγκάρσιον». Για διασαφήνιση, ο λαπίς λαζουλί (stone of lazulum) χρησιμοποιήθηκε για να αναφέρεται στον λίθο και τελικά εισήχθη στα Μέσα Αγγλικά.[11] Το lazulum σχετίζεται ετυμολογικά με το χρώμα μπλε και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη μπλε σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Ορυχεία στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν συνεχίζουν να αποτελούν σημαντική πηγή λαπίς λαζούλι. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία και στα Άνδεις βουνά στη Χιλή, που αποτελεί την πηγή την οποία χρησιμοποίησαν οι Ίνκα για χαράξεις αντικειμένων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στο Πακιστάν, την Ιταλία, τη Μογγολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του λαπίς λαζούλι είναι ο λαζουρίτης[14] (25%–40%),[αναφορά χρειάζεται] ένα μπλε φελδοζοειδές πυριτικό ορυκτό της οικογένειας της σολδιατής, με τη μορφή Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Ο λαπίς λαζούλι συνήθως περιέχει επίσης ασβεστόλιθο (λευκό) και πυρίτης (μεταλλικό κίτρινο). Κάποια δείγματα λαπίς λαζούλι περιέχουν αύγιτη, διόπσιδο, ενστατίτη, μίκα, hauynite, χορνμπλενδη, nosean και σουλεράτης πλουτώνιος.

Ο λαπίς λαζούλι συνήθως απαντάται σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα επαφής μεταμορφισμού.

Χρώμα
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην ύπαρξη του τρισουλφόριου ριζικού ανιόντος (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία δισουλφού (S•−2) και τετρασουλφού (S•−4) ριζών μπορεί να μεταβάλλει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο αντίστοιχα.[17] Αυτά τα ριζικά ανιόντα αντικαθιστούν τα χλωριδικά ιόντα μέσα στη δομή της σολδαλίτης.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 εμφανίζει ορατό απορροφητικό φάσμα στην περιοχή 595–620 nm με υψηλή molar absorptivity, προκαλώντας το έντονο μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Ο λαπίς λαζούλι βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Κοχκά, στην επαρχία Badakhshan, βορειοανατολική Αφγανιστάν, όπου τα μεταλλεία Sar-i Sang έχουν εργάζεται για πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν η πηγή λαπίς για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και Μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμηθεύονταν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποταμίους, στο πλαίσιο των σχέσεων Αιγύπτου-Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά την ακμή του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., αποικία Χαραπάν, που τώρα ονομάζεται Shortugai, ιδρύθηκε κοντά στα ορυχεία λαπίς.[7]

Εκτός από τα αφγανικά κοιτάσματα, ο λαπίς εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο ορυχείο Tultui λαζουρίτη. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες σε Ανγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν, Καναδά, Ιταλία, Ινδία, και στις Ηνωμένες Πολιτείες Κολοράντο και Καλιφόρνια.[13]

Χρήσεις και υποκατάστατα
Ο λαπίς επιτυγχάνει εξαιρετικό γρύλισμα και μπορεί να μετατραπεί σε κοσμήματα, γλυπτά, κουτιά, ψηφιδωτά, διακοσμητικά, μικρές προτομές και βάζα. Μπορούν επίσης να κατασκευαστούν εσωτερικά στοιχεία και τελειώματα κτιρίων με λαπίς. Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης, ο λαπίς αλέστηκε και επεξεργάστηκε για να παραχθεί η χρωστική ultramarine για το φρέσκο τοιχογραφικό και για τη λαδιώδη ζωγραφική. Η χρήση του ως χρωστική σε λάδι ουσιαστικά τελείωσε κατά τα πρώτα μισά του 19ου αιώνα, όταν έγινε διαθέσιμη μια χημικά πανομοιότυπη συνθετική εκδοχή.

Ο λαπίς λαζούλι συνθετικά ή προσομοιώσεις με τη μέθοδο Gillson, η οποία χρησιμοποιείται για την παρασκευή τεχνητού ultramarine και υδαρούς ψευδάργυρους φωσάτες.[21] Σκορπάλιο ή σωδαλίτης, ή βαμμένος ιούση ή howlite, μπορούν να αντικατασταθούν για τον λαπίς.[22]