Αρχαία Αιγυπτιακή Shabti. 11 εκ. ύψος. Υστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ουσαβτί

Αρχαία Αιγύπτος, Ύστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαιάν

ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ.

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, δείτε φωτογραφίες.

Το φαιάνιο ουσαβτί έχει λεπτομερείς προσεγμένες λεπτομέρειες του προσώπου, της πλεξωτής γενειάδας, της τριπλής ραβδωτής κομμώσεως, των χεριών και των εργαλείων. Το αγαλματίδιο έχει βάθρο και πίσω στήλη.

Η Αιγυπτιακή Μετάθνηση θεωρούνταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιώνια, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, οι τεθνεώτες που ευλογήθηκαν τόσο πολύ συνέχιζαν να έχουν την υποχρέωση να εκπληρώνουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο που το έκαναν και στη ζωή. Η ανάγκη για τροφή και ποτό στη Μετάθνηση αποτελούσε μόνινη αγωνία γι’ αυτούς. Αν έπρεπε να εργάζονται στα Αρωτικά Πεδία (Fields of Aaru), στο Βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας που λειτουργούσε με ιεραρχία υπό τους θεούς, κάθε άνθρωπος – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμος να καλλιεργεί, να σπείρει και να θερίζει τις σοδειές.

Στον κόσμο των ζωντανών τα βασικά αυτά καθήκοντα παραγωγής εκτελούνταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι έψαχναν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους ώστε να τα παραδώσουν στους αγγελιοφόρους του επικρατούντος θεού, του Όσιρι, όταν αυτοί καλούσαν τον τεθνεώνα να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτά τα μικροσκοπικά αγαλματάκια, τοποθετημένα ανάμεσα στα λατρευτικά αντικείμενα στον τάφο, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον δεσπότη όσο και τον δούλο.

Γνωρίζονται με την ονομασία ουσαβτί, ο όρος προέρχεται από το sabty ή shabty, παράγωγο από Sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στην ελληνική λέξη “περσία”, ένα ιερό δέντρο από το ξύλο του οποίου οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να παράγουν αυτές τις κηδευτικές εικόνες. Ήταν προς την Τρίτη Διάμεσο Περίοδο, στην Δυναστεία XXI, περίπου το 1080 π.Χ., όταν άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, ήτοι «ουσαβτί». Από τότε ο όρος «ουσαβτί» προέρχεται από το ρήμα wsb που σημαίνει «να απαντάς» και χρησιμοποιείται για να ονομάζει «εκείνον που απαντά».

Η χρήση των ουσαβτί ενοποιήθηκε στις ταφές στην Αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσοβυζαντινή Περίοδο. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, την περίοδο κατά την οποία οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στα Κείμενα του Φέρετρου, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτί να απαντούν στην κλήση: «Ο δικαιωμένος Ν. λέει ‘Ωουσαβτί, ορισμένος σε Ν, αν κληθεί ο Ν να εκτελέσει οποιαδήποτε εργασία ή αν ζητήθηκε από τον Ν κάποια δυσάρεστη εργασία ως για κάθε άνθρωπο για το καθήκον του, να πεις ‘Είμαι εδώ’. Εάν ο Ν κληθεί να επιβλέπει αυτούς που εργάζονται εκεί, σκαλίζουν τα νέα πεδία για να σπρώξουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο σε βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Ο δικαιωμένος Ν.»

Αυτό το ξόρκι ή ρητό καταγράφηκε στα ουσαβτί, και έτσι σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται εγχαραγμένο. Από τη Νεώτερη Βασιλεία και μετά, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες. Παρουσιάστηκαν παραδείγματα με κείμενα, μερικά από τα οποία ήταν λίγο μακρύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμα και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς υποδεικνύει το όνομα του τεθνεώνα ή μια βασική φράση, με το όνομα ενός μέλους της οικογένειας ή τις θέσεις τις οποίες κατείχε.

Οι ουσαβτί αρχικά κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν σε πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό αριστείας ήταν η φαιάν. Γνωρίζουμε ότι παρήχθησαν σε πολλαπλά αντικείμενα thanks to καλούπια που έχουν διασωθεί, και σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαραγμένα κείμενα ήταν ατελέστερα, καθώς έλειπε το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν η μορφή μουμίας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ενδύματα. Πολλές συνδέονταν με εργαλεία για εργασία στα πεδία, όπως καλάθι, φάκτρα ή αλέτρι, ως αναφορά στο έργο που περίμενε στον Αόριστο Μετά, ως συμβολική απεικόνιση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν επιπλέον συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετήθηκαν σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορεί να ήταν απλά ή με εκλεπτυσμένη διακόσμηση. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετήθηκαν σε μικροσκοπικούς σαρκοφάγους.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν ότι είναι αντίγραφα του τεθνεώνα, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα οι ουσαβτί ήρθαν να θεωρηθούν δούλοι ή ένας τρόπος δουλείας, και γι’ αυτό παραγόντωνταν μαζικά. Υπήρχαν τόσο γυναίκες όσο και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές ήταν υπό την εποπτεία επιβλεπόντων, οι οποίοι ξεχώριζαν από τη χρήση ενός κιλτ. Αυτό ισχύει για τον Φαραώ Τουταχωμόν: διέθετε τριακόσιους εξήντα πέντε ουσαβτί υπό την εξουσία του, ένα για κάθε ημέρα του έτους· τριάντα έξι επιβλέποντες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Σύνολο τετρακοσίων δεκατριών δούλων στον Άλλον Κόσμο. Ο φόβος ότι πρέπει να εκτελέσουν αυτές τις εργασίες που είχε ζητήσει ο Όσιρις, σήμαινε ότι σε ορισμένες ταφές υπήρχαν ακόμη και ουσαβτί που υπήρχαν για να λειτουργήσουν ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν ήταν αναγκαίο, για τους κύριους.

Είναι λογικό να σκεφτεί κανείς ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να αναλάβει αυτό το είδος εργασίας προσωπικά, και έτσι τη στιγμή που ήταν αναγκαία, η ρητή φράση που ήταν γραμμένη πάνω στο σώμα του ουσαβτί διαβαζόταν, ώστε αυτό το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή για να απαντήσει στο κάλεσμα, αντικαθιστώντας τον φαραώ στην εργασία.