Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Κομψό σαμπτί. Ύψος 12 εκ. Ύστερη Περίοδος, Δυναστείες 26ης–30ής, 664–332 π.Χ.

Ωφέλιμο ξύλο σάβτι ουσαβτί με επιγραφή του Κεφαλαίου VI του Βιβλίου των Νεκρών

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Γαλακτωτή faience

Ύψος: 12 εκ. χωρίς βάση.

Κτηματολόγιο:
- Ιδιωτική συλλογή, Ροζέρ ντε Μοντέγκυέ (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόκτηση δια της κληρονομιάς από τα ανωτέρω.

Κατάσταση: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Περιγραφή:

Ουσαβτί εξαιρετικής δεξιοτεχνίας, με μια αχνή γαλάζια φαιεντικής μούμια-μορφή φιγούρα με τα χέρια σταυρωμένα επάνω στο στήθος. Στο αριστερό χέρι κρατάει ένα φτυάρι· στο δεξί, ένα χέρι αρότρι και ο πλεξωτός περιστύλιος για τη σακκίδα σπόρων που φέρει στην πλάτη. Το ουσαβτί στέκεται πάνω σε τραπεζοειδή βάση και υποστηρίζεται από πίσω στύλο. Οι λεπτομέρειες του προσώπου είναι λεπτομερώς αποδοσμένες· τα αυτιά προβάλλουν κάτω από το τρίχωμα της κόμης με τριμερή διαρρύθμιση, και η ψεύτικη γενειάδα μακραίνει και πλέκεται, με ελαφρώς κυματιστή άκρη.

Σε αυτό το ουσαβτί: Τα ουσαβτί ενσωματώνονταν στους ενταφιασμούς στην αρχαία Αίγυπτο από τη Πρώτη Ενδιάμεση Περίοδο και εξής. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στα Ταφικά Κείμενα μια φόρμουλα, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτί να απαντούν στην κλήση: «Ο Δίκαιος Ν. λέει, “Ω εσείς ουσαβτί, τα οποία κατασκευάσατε για τον Ν., εάν ο Ν. κληθεί για τις υποχρεώσεις του ή εάν επιβληθεί σε αυτόν οποιαδήποτε δυσάρεστη εργασία ως σε κάθε άνθρωπο στην εργασία του, εσείς να πείτε: εδώ είμαι. Εάν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει όσους εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα χωράφια για να σπείρει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με πλοίο από Ανατολή σε Δύση, εσείς να πείτε: εδώ είμαι. Ο Δίκαιος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα γράφτηκε πάνω στα ίδια τα ουσαβτί, λόγω του οποίου σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζονται επιγραφές. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και τα παραδείγματα με μακρύτερες εκφράσεις—όταν βρέθηκαν στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου των Νεκρών—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του νεκρού ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους σημαντικότερους τίτλους που κατείχε.

Ο Αιγυπτιακός Μεταφυσικός Κόσμος θεωρούνταν καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου καί καλοί και κακοι είχαν τη θέση τους. Οι άδικοι και οι ασεβείς τιμωρούνταν για όλη την αιωνιότητα, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας μαζί με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί οφείλονταν να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως και στη ζωή τους· το να έχουν κάτι να φάνε και να πίνουν στον Αποθανατοκοσμο ήταν μόνιμη μέριμνα. Στον Κόσμο των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθαμένοι—άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και δούλοι, βασιλείς και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας που κυβερνιόταν από τους θεούς, ο καθένας ήταν υποχρεωμένος να εργάζεται στα Πεδία του Ιαρού. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν.

Στην επίγεια ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες πραγματοποιούνταν από εκείνους που ανήκαν στα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτήν τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους φιγούρους φτιαγμένους από τον εαυτό τους για να παρουσιαστούν όταν οι αγγελιοφόροι του κυρίαρχου θεού Οσίρις τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτά τα εικονοστάσια, που ενσωματώνονταν στο νεκρικό σύνολο του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον δούλο.

Αποκαλούνται ουσαβτί, με το παλαιότερο όρο sabty ή shabty, προερχόμενος από τον sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στη σωκρατική λέξη “περσέα” (περσεία), ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις ταφικές εικονίσεις. Κατά τη διάρκεια της Τρίτης Μεσαίας Περιόδου, στην 21η Δυναστεία, κοντά στο 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή, “ουσεβτύ.” Από αυτό το σημείο, το “ουσαβτί” προήλθε από το ρήμα wsb, “να απαντά,” σημαίνοντας “εκείνος που απαντά.”

Αρχικά τα ουσαβτί ήταν από κερί, κυρίως στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισαν να χρησιμοποιούνται λίθοι. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, το υλικό αριστουργήματα έγινε η φαιεντία. Είναι γνωστό ότι παρήχθησαν μαζικά χάρη στη διατήρηση των καλουπιών και διότι σε ορισμένες περιπτώσεις τα επιγραφόμενα κείμενα δεν είχαν τελειώσει, λείπει το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν αυτή της μούμιας, μέχρι τη εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλά κουβαλούσαν εργαλεία για την καλλιέργεια της γης, όπως καλάθια, κλόγκες ή φτυάρια, αναφερόμενα στις εργασίες που ανέμεναν να εκτελέσουν στον Αποθανάκο Κόσμο για λογαριασμό των κυρίων τους. η εικονογραφία τους, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο μπορεί να υποδεικνύουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, που μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη ήρθαν στο σημείο να τοποθετούνται σε μικροσκοπικούς σαρκοφάγους.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και κατ’ ακολουθία τους θεωρούνταν υπηρέτες ή ένα είδος σκλάβων του ακινητοποιημένου ιδιοκτήτη, γεγονός που οδήγησε στη μαζική παραγωγή. Αρχικά, μόνο ένα ουσαβτί κατασκευαζόταν για τον νεκρό· ωστόσο, με την πάροδο διαφόρων δυναστειών, παραγάγονταν μεγάλος αριθμός αυτών των μορφών: 365 ουσαβτί εργατών, ένα για κάθε ημέρα του έτους, που αποτελούνταν από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες ασχολίες. Μερικές φορές καθοδηγούνταν από 36 επιβλέποντας, διακριτικοί με τους ιματισμούς τους, ένας για κάθε δέκα ουσαβτί εργατών (γι’ αυτό είναι γνωστά ως “αρχηγοί δέκα”). Ο αριθμός υπερβαίνει τα 400 παραδείγματα και έγινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην Πτολεμαϊκή Περίοδο (332–30 π.Χ.). Τόσο μεγάλη ήταν ο φόβος να πραγματοποιούν αυτές τις εργασίες που ζητούσαν οι Οσίρις, ώστε σε μερικές ταφές να προσθέτονταν επιπλέον ουσαβτί ως “υποκατάστατα” για τα κύρια.

Είναι λογικό να σκεφτόμαστε ότι κανένας φαραώ δεν ήθελε να εκτελεί αυτόν τον τύπο εργασίας με τα ίδια του τα χέρια, οπότε όταν χρειάστηκε, διάβαζε την επιγραφή που ήταν χαραγμένη πάνω στο σώμα του ουσαβτί, και αυτό θα ζούσε για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στο έργο.

Τα φαιεντιακά ουσαβτί κατασκευάζονταν από καλούπι δύο τμημάτων. Ο αρμός αφαιρούνταν, και ενώ η πάστα ήταν ακόμη υγρα, οι λεπτομέρειες της φιγούρας τελειοποιούνταν και οι εγγραφές τοποθετούνταν πάνω στους πίνακες, πάνω στους οποίους εγχαράχθηκαν οι ιερογλυφικές επιγραφές. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαβτί μοναδικό, ακόμα και όταν χρησιμοποιούνταν το ίδιο καλούπι. Η φαιεντία είναι μια ύλη από λεπτή άμμο συμπιεσμένη με ένα σιλικικό ποταμό με βάση τη σόδα (διοξείδιο του νατρίου και υδροθειούχο από νάττρο). Ψήνεται σε απελευθερωτικό περιβάλλον σε περίπου 950°C, το μίγμα παράγει γυαλιστερή επίστρωση, καθώς τα καρβονικά σχηματίζουν μια γυαλίζουσα στρώση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και, ως εκ τούτου, φθηνή ύλη. Πράσινοι και μπλε τόνοι επιτεύχθηκαν προσθέτοντας μικρές ποσότητες οξειδίου χαλκού, προερχόμενου από μολάχιτης ή αζουρίτης. Οι κόκκινοι τόνοι παράγονταν με οξείδιο του σιδήρου, βαθύ μπλε με κοβάλτιο και μαύρο με ανάμειξη οξειδίων σιδήρου και μανγανίου με νερό. Ήταν αρκετό να βαφτούν οι επιθυμητές λεπτομέρειες με πινέλο πριν το ψήσιμο για να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.