Αρχαία Αιγυπτιακή φαϊένς σαμπτι. Ύψος 11 εκ. Υστεροαιγυπτιακή Περίοδος, 664–332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Τελευταίος Αιώνας, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαϊένς

ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 cm

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες του 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλ. φωτογραφίες.

Η φαϊεντς σάμπτι (shabti) έχει λεπτές και σωστά μελοποιημένες λεπτομέρειες του προσώπου, της πλεξωτής γενειάδας, της καμαρωτής λογοδοσίας-κοντής κόμης, των χεριών και των εργαλείων. Το αγαλματίδιο έχει βάση και πίσω κίονα.

Η Αιγυπτιακή Μετάθνηση (Μετάθνηση) ερμηνευόταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν για αιωνιότητα, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, οι νεκροί που ήταν τόσο ευλογημένοι εξακολουθούσαν να υποχρεούνται να εκπληρώνουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο όπως και στην ζωή. Η ανάγκη για φαγητό και ποτό στην Απαρχή (Μετάθνηση) ήταν μόνιμη ανησυχία για αυτούς. Αν ήταν υποχρεωμένοι να εργάζονται στα Πεδία του Αρού, Βασίλειο των Νεκρών, ως μέλη μιας κοινωνίας με ιεραρχία που διευθύνονταν από θεούς, όλοι – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και δούλοι, βασιλείς και βασίλισσες – έπρεπε να επιδιώκουν την καλλιέργεια, σπορά και θερισμό των σιτηρών.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές εργασίες παραγωγής εκτελούνταν από τα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή την μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους, ώστε να τα παραδώσουν στους απεσταλμένους του επικρατήσαντος θεού, του Όσιρι, όταν αυτοί καλούσαν τον αποθανόντα να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτές οι φιγούρες, τοποθετημένες ανάμεσα στα κτερίσματα στον τάφο, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον δούνο όσο και τον αφέντη.

Γνωρίζονται με το όνομα ουσαβτί (ushabti), ο όρος προέρχεται από sabty ή shabty, προερχόμενος από Sawab, το οποίο σημαίνει το ελληνικό word “περσίκο” (persea), ένα ιερό δέντρο από το οποίο το αρχαίο κράτος της Αιγύπτου ξεκίνησε να κατασκευάζει αυτές τις φερεκλειτικές αποτυπώσεις. Οι χρήσεις ουσαβτί ξεκίνησαν κατά την Τρίτη Εποχή Μεσαίωνα, στη Δυναστεία XXI, γύρω στο 1080 π.Χ., όταν άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, ήτοι “ushebty”. Από τότε ο όρος “ushabti” προέρχεται από το ρήμα wsb που σημαίνει “να απαντά” χρησιμοποιήθηκε για να ονομάσει “εκείνον που απαντά”.

Η χρήση των ουσαβτί ενσωματώθηκε στους ήριτιες ταφές στην Αρχαία Αίγυπτο από τη Μεσοχρόνια Περίοδο. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, την περίοδο κατά την οποία οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στα Κειμήλια του Τάφου, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτί να απαντούν στην κλήση: “Ο εκτιμημένος Ν. λέει ‘Ω ουσαβτι, προορισμένο για τον Ν, αν ο Ν καλείται να κάνει οποιαδήποτε εργασία, ή αν ζητηθεί από τον Ν μια απασχολημένη εργασία για κάθε άνθρωπο για το καθήκον του, να πεις ‘Εδώ είμαι’. Αν ο Ν καλείται να προσέχει αυτούς που δουλεύουν εκεί, αρδευτικά στις νέες πεδιάδες, για να σπάσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Εδώ είμαι’. Ο εκτιμημένος Ν.”

Αυτό το ξόρκι ή η ρηματολογία εγγράφεται πάνω στα ουσαβτί, και έτσι σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται εκεί χαραγμένο. Από τη Νέα Βασιλεία εγκαινιάστηκαν πολλές καινοτομίες. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Μερικά ήταν λίγο μεγαλύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των [...] Νεκρών. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς δηλώνει το όνομα του αποθανόντος ή μια βασική ρηματολογία, με το όνομα ενός μέλους της οικογένειας ή οι θέσεις που κατείχε.

Οι ουσαβτί αρχικά Κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν σε πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και πέρα, το υλικό προκείμενο ήταν η φαϊένς. Γνωρίζουμε ότι παρήχθησαν σε πολλαπλά αντίγραφα χάρη σε καλούπια τα οποία διασωθήκαν, και σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαρακτικά κείμενα ήταν ατελή, καθώς έλειπε το όνομα του ιδιοκτήτη. Η αρχική μορφή ήταν εκείνη της μούμιας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, φιγούρων διακοσμημένων με καθημερινά φορέματα. Πολλές με εργαλεία για εργασία στα χωράφια, όπως καλάθι, φτυάρι ή αξίνα, ως αναφορά στην εργασία που περίμενε εκείνους στην Απαρχή, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο μπορούσαν να υποδηλώνουν άλλες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι απλά ή με περίτεχνη διακόσμηση. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετούνταν σε μινιατούρες σαρκοφάγων.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία and αργότερα οι ουσαβτί άρχισαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένα είδος σκλάβου, γι’ αυτό κατασκευάζονταν μαζικά. Υπήρχαν τόσο γυναίκες όσο και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές υπήρχαν υπό τη σκέπη επιμελητών, οι οποίοι διακρίνονταν από τη χρήση ενός φέσι. Αυτό ισχύει για τον φαραώ Τατμινχαμούν: διέθετε τριακόσια εξήντα πέντε ουσαβτί στην εξουσία του, ένα για κάθε ημέρα του έτους; τριάντα έξι επιμελητές, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών; και δώδεκα κυρίους επιμελητές, ένας για κάθε μήνα του έτους. Σύνολο τεσσάρων εκατόν δεκατριών υπηρέτες στον Μετακόσμο. Ο φόβος ότι έπρεπε να εκτελέσουν τις εργασίες που ζητούσε ο Όσιρις σήμαινε ότι σε μερικούς τάφους υπήρχαν ακόμη ουσαβτί που ήταν εκεί για να λειτουργήσουν ως αντικαταστάτες ή προσωρινοί, αν χρειαστεί, για τους κύριους.

Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι κανένας φάραω δεν θα ήθελε να εκτελεί ο ίδιος αυτού του τύπου την εργασία, και έτσι τη σωστή στιγμή η ρήτρα που ήταν γραμμένη πάνω στο σώμα του ουσαβτι διαβάστηκε, έτσι ώστε αυτό το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φάραω στην εργασία.