Αρχαία Αιγυπτιακή φαϊένς σαμπτι. Ύψος 11 εκ. Υστεροαιγυπτιακή Περίοδος, 664–332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ουσαβτί

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστατη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαιάνς
ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ.
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Το φαιάνς ουσαβτί έχει λεπτές μοντελοποιημένες λεπτομέρειες στο πρόσωπο, την πλεξωτή γενειάδα, τον τριχωτό κλάδο λαιμού με λοξή πλεξούδα, τα χέρια και τα μαχαίρια. Το ειδώλιο έχει βάση και πίσω στήριγμα.

Η Αιγυπτιακή Μετά θάνατον ζωή θεάστηκε ως καθρέπτης του πραγματικού κόσμου, όπου και καλό και κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιώνια, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ήλιο-θεό. Ακόμα και τότε, οι κεκλιμένοι που είχαν ευλογία έπρεπε να εκπληρώσουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, όπως ακριβώς στην ζωή. Η ανάγκη τους για τροφή και πόση στο Μετά θάνατον ήταν συνεχής μέριμνα. Εάν έπρεπε να εργάζονται στους Κήπους του Ααρού, στον Βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας ιεραρχικά κυβερνημένης από τους θεούς, όλοι – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμοι να καλλιεργούν, να σπέρνουν και να συγκομίζουν τα αγαθά.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: δημιούργησαν έναν ή περισσότερους εαυτούς τους για να μπορέσουν να τους παραδώσουν στους εκπροσώπους του επικρατούντος θεού, Οσίρι, όταν αυτοί καλούσαν τον αποθανόντα να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτές οι μικροθεότητες, τοποθετημένες ανάμεσα στα ταφικά αγαθά στον τάφο, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Γνωστές με το όνομα ουσαβτί, ο όρος προέρχεται από το σαβτυ ή σαβτι, που προέρχεται από το Sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στην ελληνική λέξη «περσία», ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να παράγουν αυτές τις ταφικές φιγούρες. Ήταν προς την Τρίτη Μεσαία Περίοδο, στην Δυναστεία XXI, περίπου το 1080 π.Χ., όταν άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, δηλαδή «ουσεβτι». Από τότε ονομάστηκε «ουσαβτί» σε όλο τον υπόλοιπο χρόνο.

Η χρήση των ουσαβτί ενσωματώθηκε στις νεκρώσιμες τελετές στην Αρχαία Αίγυπτο από τη Πρώτη Μεσαία Περίοδο. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μεσαία Βασιλεία, την περίοδο κατά την οποία οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στα Κείμενα του Τάφου, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτί να απαντούν στην κλήση: «Ο δικαιωθείς Ν. λέει ‘Ω ουσαβτί, προορισμένο για τον Ν, εάν ο Ν καλείται να εργαστεί ή όταν ζητήθηκε από τον Ν μια απολύτως δυσάρεστη εργασία, όπως για οποιονδήποτε άνδρα στην καθήκον του, να πεις ‘Εγώ είμαι εδώ’. Εάν ο Ν καλείται να προσέχει αυτούς που εργάζονται εκεί, αροτροποιώντας τα νέα πεδία για να σπάσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Εγώ είμαι εδώ’. Ο δικαιωθείς Ν.»

Αυτό το ξόρκι ή προφορά συνέχισε να εγγράφεται πάνω στα ουσαβτί, και έτσι στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνεται χαραγμένο. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πληθύνονται. Κάποια εξ αυτών ήταν λίγο μακρύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμα και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλά δηλώνει το όνομα του αποθανόντος, ή μια βασική προφορά, με το όνομα ενός μέλους της οικογένειας ή των αξιωμάτων που κατείχε.

Οι ουσαβτί αρχικά κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μεσαίας Βασιλείας εμφανίστηκαν λίθοι. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό αποδείχθηκε αξεπέραστο ήταν η φαιάνς. Γνωρίζουμε ότι παρήγαγαν πολλαπλώς χάρη σε καλούπια που διατηρήθηκαν, και όπου σε ορισμένες περιπτώσεις τα σκαλισμένα κείμενα έλειπαν από το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν εκείνη της μούμιας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της δυναστείας XVIII, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλές έφεραν εργαλεία για εργασία στα πεδία, όπως καλάθι, φρόχνι ή αλέσι, ως αναφορά στην εργασία που περίμενε στο Μετά θάνατον, ως τη συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν άλλους συμβολικούς νοηματικούς συνειρμούς.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα δοχεία, είτε απλά είτε με εξεζητημένη διακόσμηση. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετήθηκαν σε μικροσκοπικά σαρκοφάγια.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντα, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα, τα ουσαβτί ήλθαν να θεωρηθούν ως υπηρέτες ή ένας είδος δούλου, και για αυτόν τον λόγο παρήχθησαν μαζικά. Υπήρχαν και γυναίκες και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές βρίσκονταν υπό την επίβλεψη επιβλέποντων, οι οποίοι ξεχώριζαν με τη χρήση ενός φούστα. Αυτή είναι η περίπτωση του φαραώ Τουτα宮χαμόν: διέθετε τριακόσια εξήντα πέντε ουσαβτί στη διαταγή του, ένα για κάθε ημέρα του έτους· τριάντα έξι επιβλέποντες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Συνέβαλε σε σύνολο τετρακοσίων δεκατριών δούλων στον Άλλοκοσμό. Ο φόβος της ανάθεσης αυτών των καθηκόντων που επέβαλε ο Όσιρις στους νεκρούς οδήγησε σε ορισμένες ταφές να υπάρχουν ακόμη και ουσαβτί που ήταν εκεί για να λειτουργήσουν ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κύριους.

Είναι λογικό να σκεφτόμαστε ότι κανένας φάραω δεν θα επιθυμούσε να εκτελεί αυτόν τον τύπο εργασίας προσωπικά, και έτσι τη στιγμή που έγραφε η προφορά πάνω στο σώμα του ουσαβτί απαγγέλλονταν, ώστε αυτό το αντικείμενο να ζωντανέψει για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φάραω στην εργασία.