Autori vari - Oracoli cioè Sentenze et Documenti - 1574

Το έργο
Οι χρησμοί, δηλαδή οι Αποφθέξεις, και τα Αξιολογότερα Ιδιαίτερα έγγραφα είναι μια ανθολογία αρχαίας σοφίας, τυπωμένη το 1574 στη Βενετία από τον Giacomo Vidali. Ο πλήρης τίτλος προαναγγέλλει το πρόγραμμα του βιβλίου: συγκεντρώνει φράσεις (sentenze) και παραδειγματικά αποσπάσματα από τους σημαντικότερους εβραϊκούς, ελληνικούς και λατινικούς συγγραφείς της αρχαιότητας, με σκοπό «την διακόσμηση και τη διατήρηση της κοϊνοδότητας και χριστιανικής ζωής». Η συλλογή ολοκληρώνεται με επιλογή από τα αποφθέγματα του Πλουτάρχου — μικρές, πυκνές ρήσεις από μοναρχικούς, στρατηγούς και φιλόσοφους, που ο ίδιος ο Πλουτάρχος συνέλεγε στα Moralia και τα οποία κατά την Αναγέννηση ήταν εξαιρετικά δημοφιλή ως εγχειρίδιο ρητορικής, αγωγής και πολιτικής ικανότητας.

Το αντίτυπο εμφανίζεται σε μορφή 32° (ένα μικρό τσέπη μορφής μόλις 11 × 8 εκ.), με 16 αντιγραφόμενα φύλλα συν 344 αριθμημένες σελίδες. Αυτό το μικρό μέγεθος ήταν χαρακτηριστικό για τα λεγόμενα libri da bisaccia — βιβλία που μεταφέρονταν στην τσέπη ή στη βαλίτσα και προορίζονταν για καθημερινή ανάγνωση. Ο επικομιδικός παντελόνιος τόμος με πλούσιο χρυσό ράφι και διακόσμηση αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη, χαρακτηριστική για συλλέκτες του Όκτοβεντίνου αιώνα που ήθελαν τις cinquecentine τους σε αντίστοιχη κατάσταση.

Το περιεχόμενο: ένας καθρέφτης για τους μονάρχες και τους πολίτες
Το έργο αναφέρεται ως Aa. Vv. (autori vari) — μια συλλογή χωρίς έναν ενιαίο συγγραφέα. Δεν υπάρχει τυχαία: στο δεύτερο ήμισυ του δέκατου έξτου αιώνα το είδος της ανθολογίας ρητών παροιμιών γνώρισε την ακμή του στην Ιταλία. Γνώμονες όπως ο Paolo Manuzio και, παλαιότερα, ο Erasmus από τη Ρόττερνταμ (Adagia, 1500· Apophthegmata, 1531) είχαν ανεβάσει τη συλλογή αρχαιόκοσμων σοφών ρητών σε λογοτεχνική μορφή καθεαυτό. Αυτές οι συνταξοποιήσεις διαβάζονταν από τους ιερουργούς του πνεύματος, τους αυλικούς, τους δικηγόρους και τους κληρικούς ως πρακτικοί οδηγοί για την ευγλωττία και την ηθική συμπεριφορά — ένας είδος εγκυκλοπαίδειας της παραδεκτής σοφίας.

Η επιλογή να επιβραβευθεί το έργο με τα «άνθη» (i fiori) των apoftegmen του Πλουτάρχου είναι εύγλωττη. Ο Πλουτάρχος (περ. 46–127 μ.Χ.) υπήρξε κατά τη Ρenaissance ένας από τους πλέον διαβασμένους συγγραφείς της αρχαιότητας· τα Apophthegmata Regum et Imperatorum αρχικά είχαν αφιερωθεί στον αυτοκράτορα Τραϊανό και παραμένουν πηγή-κλειδί για τη μυθολογία της Σπάρτης και τα exempla virtutis του αρχαίου κόσμου.

Οι εκδότης: Giacomo Vidali στη Βενετία
Ο Giacomo Vidali ήταν Βενετσιάνός τυπογράφος ενεργός στα έτη 1570–1580. Ανήκε σε μια εξαιρετικά πυκνή τυπογραφική κοινότητα: η Βενετία τον δέκατο έξττο αιώνα αποτελούσε το αδιαμφισβήτητο κέντρο της ευρωπαϊκής βιβλιοδεσίας. Σχεδόν το ήμιση των τυπογραφικών επιχειρήσεων στην Ιταλία (περίπου 438 από σύνολο 1.650 στην περίοδο 1465–1600) βρισκόταν στη Λαγούνα. Πλάι σε μεγάλα ονόματα όπως ο Aldus Manutius, οι Giunti και ο Gabriele Giolito de' Ferrari λειτουργούσαν αμέτρητοι μικρότεροι τυπογράφοι όπως ο Vidali, οι οποίοι συχνά ειδικεύονταν σε φθηνές, φορητές εκδόσεις για ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό.

Η παραγωγή του Vidali εντάσσεται σε αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν «διασπορά» (polverizzazione) της βενετσιάνικης αγοράς βιβλίων: μικρά εργαστήρια που επικεντρώνονταν σε θρησκευτικά έργα, λαϊκές μεταφράσεις κλασικών έργων και συνταγές για εκπαίδευση και ίδρυση. Ακριβώς αυτοί οι μικρότεροι τυπογράφοι διασκόρπισαν τον ανθρωπιστικό πολιτισμό έξω από τις ελίτ, με εκδόσεις σε τσέπη που ήταν προσιτές και εμπορεύσιμες.

Η σημασία αυτού του βιβλίου
Τρεις λόγοι κάνουν αυτή την έκδοση ξεχωριστή:
1. Είναι cinquecentina — ένα βιβλίο του 16ου αιώνα — και συνεπώς κατ’ ορισμό βιβλιογραφικά πολύτιμο. Κάθε αντίτυπο που επιβιώνει από το 1574 αποτελεί απτή μαρτυρία του πρώτου αιώνα της τέχνης της τυπογραφίας.
2. Τεκμηριώνει την πρακτική της Αναγέννησης για το florilegium, όπου η αρχαία σοφία επιλέγεται, ορίζεται και «κόβεται» για να είναι χρήσιμη σε μια Καθολική κοινωνία μετά τη Σύνοδο της Τρέντης. Ο υπότιτλος — «διακόσμηση και διατήρηση της κοϊνοδότητας και χριστιανικής ζωής» — δείχνει πώς οι ειδωλικές κλασσικές μορφές αξιοποιήθηκαν για την αντικαθολική εκπαίδευση.
3. Είναι ένα ζωντανό παράδειγμα της επιρροής του Πλούταρχου στο ευρωπαϊκό νου. Από τον Μοντέν μέχρι τον Σαίξπηρ και αργότερα έως τον Ουίνστον Τσόρτσιλ, γενιές συγγραφέων και πολιτικών αξιοποίησαν τα ίδια Apophthegmata που ο Vidali προσέφερε με το 1574 στην πρόσβαση του βενετσιάνου αναγνώστη.