Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Άριστης ποιότητας μεγάλο σάμπτι. Ύψος 11,5 εκ. Νεότερη Περίοδος, 26ης–30ής Δυναστείας, 664–332 π.Χ.

Ακριβείας σάβτι σουάμπτι με επίγραφή Κεφάλαιο VI του Βιβλίου του Νεκρόντος

Αρχαίο Αιγυπτιακό, Ύστερη Περίοδος, 26η–30η δυναστεία, 664–332 ΠΧ

Φαιαντία

Ύψος: 11,5 εκ. χωρίς βάση.

Προέλευση:
- Ιδιωτική συλλογή, Ρότζερ ντε Μοντεγκουτέ (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, αποκτήθηκε διαδοχής από τα προαναφερθέντα.

Κατάσταση: Αρτιμελές. Καλό, βλέπε φωτογραφίες.

Περιγραφή:

Ουσαμπτί πολύ εκλεπτυσμένης κατασκευής, με γαλάζια φαιάντια μούμια-μορφής φιγούρα με τα χέρια σταυρωμένα στο στρω–στήθος. Στην αριστερή χείρα κρατάει ένα φτυάρι· στην δεξιά, ένα χέρι-όργωμα και ο πλεγμένος κορδονίσκος για τη σάκα με τους σπόρους που φέρει στην πλάτη. Το ουσαμπτί στέκεται σε τραπεζοειδή βάση και στηρίζεται από έναν πίσω κίονα. Οι λεπτομέρειες του προσώπου αποδίδονται λεπτομερώς· τα αυτιά προεξέχουν κάτω από το τρίφυλλο κούρεμα, και η ψευδοθήλη είναι μακριά και πλεγμένη, με ελαφρώς σγουρή άκρη.

Σε αυτό το ουσαμπτί: Οι ουσαμπτίνες ενσωματώνονταν στις ταφές στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Ενάμεσα Περίοδο και εξής. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μεσαία Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στα Ταφικά Κείμενα μια φόρμουλα, αρ. 472, ώστε τα ουσαμπτίνες να απαντούν στην κλήση: «Ο Δίκαιος Ν. λέει, ‘Ω εσύ ουσαμπτί, που φτιάχτηκες για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί σε καθήκοντα, ή αν επιβληθεί οποιαδήποτε ανεπιθυμητή εργασία σε αυτόν όπως σε κάθε άνθρωπο κατά τον κόπο του, εσύ θα πεις: → ιδού ήρθα. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύσει εκείνους που εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να σπείρει τη γη ή να μεταφέρει άμμο με πλοίο από Ανατολή προς Δύση, εσύ θα πεις: ιδού ήρθα. Ο Δίκαιος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται και στα ίδια τα ουσαμπτίνες, γι' αυτό σε πολλές περιπτώσεις φαίνονται επικολλημένες. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακρύτερες κείμενες—εκείνα που βρίσκονται στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου του Νεκρόντος—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του τελούμενου, ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενούς ή τους σημαντικότερους τίτλους τους.

Ο Αιγυπτιακός Μεταθανάτιος Κόσμος θεωρούνταν ως καθρεφτισμός του πραγματικού κόσμου, όπου καλό και κακό είχαν τη θέση τους. Αδικοί και δίχως χάρη τιμωρούνταν για όλη την αιωνιότητα, ενώ οι ευνοούμενοι έβρισκαν άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ωστόσο, οι ευλογημένοι νεκροί εξακολουθούσαν να υποχρεώνονται να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως και στη ζωή τους· η κατοχή τροφής και πόσιμου στον Αποθανόντα Κόσμο ήταν συνεχής μέριμνα. Στον Κόσμο του Θανάτου, όπου όλοι οι απόντες—άντρες και γυναίκες, άρχοντες και δούλοι, βασιλείς και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό τη διαχείριση των θεών, ο καθένας έπρεπε να εργάζεται στα Πεδία του Ιάου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργήσουν, να σπείρουν και να μαζέψουν.

Στον επίγειο βίο, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τα άτομα που ανήκαν στα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή την μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτούσαν μαγική λύση: είχαν ένα ή περισσότερα ομοιώματα από τον εαυτό τους για να παρουσιάσουν όταν οι απεσταλμένοι του εξουσιαστικού θεού Όσιρι τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτά τα αγαλματίδια, που συμπεριλαμβάνονταν στο κτερίσμιο της ταφής, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον δούκα όσο και τον υπηρέτη.

Θεωρούνται ουσαμπτίνες, η παλαιότερη ορολογία sabty ή shabty, προερχόμενη από το sawab, που η σημασία του αντιστοιχεί στη ελληνική λέξη «περσία», ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις ταφικές κενοτυπίες. Κατά τη διάρκεια της Τρίτης Ενδιάμεσης Περιόδου, στην 21η δυναστεία, περί το 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή «ushebty». Από τότε, το «ουσαμπτι» προήλθε από το ρήμα wsb, «να απαντά», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Αρχικά, οι ουσαμπτίνες φτιάχνονταν από κηρήθρα, κυρίως στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μεσαίας Βασιλείας αρχίζει να χρησιμοποιείται λίθος. Από τη Νέα Βασιλεία, ως υλικό-κεφάλαια έγινε η φαιαντία. Είναι γνωστό ότι παρήχθησαν μαζικά χάρη στη διατήρηση των καλουπιών και διότι σε ορισμένες περιπτώσεις τα επικολλημένα κείμενα ήταν ατελή, χωρίς το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής τους μορφή ήταν αυτή μιάς μούμιας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρων με ενδύματα καθημερινής χρήσης. Πολλές μετέφεραν εργαλεία για εργασία της γης, όπως καλάθια, δρεπάνια ή φτυάρια, παραπέμποντας στις εργασίες που αναμενόταν να επιτελέσουν στον Αποθανόντα Κόσμο για λογαριασμό των κυρίων τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενά τους, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους μέσα στον τάφο μπορεί να υποδηλώνουν επιπρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή εξαιρετικά απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη και τοποθετήθηκαν σε μικροσκοπικούς σαρκοφάγους.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα ήρθε να θεωρείται ότι είναι υπηρέτες ή ένας είδος σκλάβοι του αψευδούς ιδιοκτήτη, γεγονός που οδήγησε στην παραγωγή μεγάλου αριθμού. Αρχικά, φτιάχνονταν μόνο ένα ουσαμπτί για τον τεθνεώτα· ωστόσο, σε διαφορετικές δυναστείες, παρήχθησαν μεγάλοι αριθμοί αυτών των φιγούρων: 365 εργατικά σαμπτί, ένα για κάθε ημέρα του έτους, αποτελούμενα από άντρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Βρίσκονταν μερικές φορές υπό την επίβλεψη 36 επιβλεπόντων, διακριτών από τα κιλτ που φορούσαν, ένας για κάθε δέκα εργάτες σαμπτί (γι' αυτό και αποκαλούνται «αρχηγοί δέκα»). Ο αριθμός υπερβαίνει τα 400 παραδείγματα και παρέμεινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στη χρονική περίοδο των Σελευκιδών (322–30 ΠΧ). Τέτοιος ήταν ο φόβος να διεξάγονται αυτές οι εργασίες που όρισε ο Όσιρι, ώστε σε μερικές ταφές να συμπεριληφθούν επιπλέον ουσαμπτίνες ως «υποκαταστάτες» για τις κύριες.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν επιθυμούσε να εκτελέσει αυτήν την εργασία με τα ίδια τα χέρια, οπότε όταν χρειάστηκε, διάβαζε την επιγραφή που ήταν γραμμένη πάνω στο σώμα του ουσαμπτι, και αυτό θα ζούσε για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στην εργασία.

Οι φαιντέια ουσαμπτίνες κατασκευάζονταν από καλούπι δύο μερών. Χωρίστηκε η ραφή, και ενώ ο πολτός ήταν ακόμη υγρός, οι λεπτομέρειες της φιγούρας βελτιώθηκαν και οι καταγραφές κατεγράφησαν στις ζώνες, επάνω στις οποίες χαράχτηκαν τα ιερογλυφικά κείμενα. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαμπτί μοναδικό, ακόμα και όταν χρησιμοποιούνταν το ίδιο καλούπι. Η φαιάντια είναι ένα υλικό αποτελούμενο από ψιλό άμμο, κονιοποιημένο με έναν σιλικοτικό νερό (θειικό διάλυμα νατρίου). Ψήνεται σε οξειδωτικό περιβάλλον γύρω στους 950°C, το μείγμα παράγει γυαλιστερή επίστρωση, καθώς οι ανθρακικά σχηματίζουν μια γυάλινη επίστρωση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και επομένως φθηνό υλικό. Πράσινες και γαλάζιες τόνσεις επιτεύχθηκαν προσθέτοντας μικρές ποσότητες οξειδίου χαλκού, που προήλθαν από μολαχίτη ή αζουρίτη. Κόκκινες αποχρώσεις παρήχθησαν με οξείδιο σιδήρου, βαθιά μπλε με κοβάλτιο, και μαύρες με ανάμειξη οξειδίων σιδήρου και μαγνησίου με νερό. Αρκούσε να βάψετε τις επιδιωκόμενες λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το ψήσιμο για να πετύχετε διαφορετικά χρώματα.