Αρχαία Αιγυπτιακή Σάμπτι. Ύψος 11 εκ. Ύστερη Περίοδος, 664–332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαινόεια

ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ

ΚΑΤΑΓΩΓΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, τη δεκαετία του 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Η φαινεία σάμπτι έχει λεπτές γλυπτές λεπτομέρειες στο πρόσωπο, τη ζευγηστή γενειάδα, το τριμέριστο εγχειρίδιο κούτελο, τα χέρια και τα αροτρα. Το αγαλμάτιο διαθέτει βάθρο και πίσω κίονα.

Ο Αιγυπτιακός Μετά Θάνατον θεωρούνταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιωνίως, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, οι εκλιπόντες που ήταν τόσο ευλογημένοι ήταν ακόμη υποχρεωμένοι να εκπληρώνουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο που τις είχαν στην ζωή. Η ανάγκη τους να έχουν τροφή και ποτό στον Κόσμο του Μετά το Θάνατο ήταν μόνιμη ανησυχία γι’ αυτούς. Αν υποχρεώνονταν να εργαστούν στα Πεδία του Ααρού, στο Βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας που ήταν ιεραρχία υπό τους θεούς, όλοι – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμοι να καλλιεργούν, να σπέρνουν και να συγκομίζουν τα σιτηρά.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές εργασίες παραγωγής εκτελούνταν κυρίως από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτό το πεπρωμένο, οι Αιγύπτιοι έψαχναν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή και περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους, προκειμένου να τα παραδώσουν στους αγγελιοφόρους του επικρατούντος θεού, του Όσιρη, όταν αυτοί καλούσαν τους εκλιπόντες να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Αυτές οι φιγούρες, τοποθετημένες ανάμεσα στα κτερίσματα του τάφου, ήταν εικόνες που εξέφραζαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Γνωστές με το όνομα ουσαπτύ (ushabtis), ο όρος προέρχεται από το sabty ή shabty, προερχόμενος από Sawab, του οποίου το νόημα αντιστοιχεί στη ελληνική λέξη “περσία”, ένα ιερό δέντρο από το ξύλο του οποίου οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να παράγουν αυτές τις κηδευτικές μορφές. Προς την Κοινωνία τη Γ τρίτη Παραμεσος, στην Δυναστεία XXI, περίπου το 1080 π.Χ., άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, ήτοι “ushebty”. Από τότε ο όνομα “ushabti” προήλθε από το ρήμα wsb που σημαίνει “να απαντά”, χρησιμοποιούμενο για να ονομάσει “εκείνος που απαντά”.

Η χρήση των ushabtis εισήχθη στις ταφές στην Αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσαία Περίοδος και εξάσκηση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στους Ψαλμούς των Καταδεκτών, αριθμός 472, ώστε τα ushabtis να απαντούν στην κλήση: “Η δίκαιη Ν. λέει ‘Ω ushabti, κατανεμημένο σε Ν, αν ο Ν καλείται να εργαστεί, ή αν ζητούνται από τον Ν μια ανοικτή εργασία για καθήκον του ανθρώπου, εσύ λες ‘Είμαι εδώ’. Αν ο Ν καλείται να φρουρεί τους εργαζόμενους εκεί, αρδεύοντας τα νέα πεδία για να σπάσει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Οι δίκαιοι Ν.”

Αυτό το ξόρκι ή ρήση εγγράφεται πάνω στα ushabtis, και έτσι σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζεται μνημειωμένο σε αυτά. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, ένας μεγάλος αριθμός καινοτομιών εισήχθη. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πολλαπλασιάζουν. Μερικά από αυτά ήταν μακρύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς υποδεικνύει το όνομα του εκλιπόντος ή μια βασική ρήση, με το όνομα ενός μέλους της οικογένειας ή των αξιωμάτων που κατείχε.

Οι Usabḥtis αρχικά κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν σε πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, ο υλικό υπήρξε της επιλογής φαιεντία. Γνωρίζουμε ότι παράγονταν σε μαζικούς αριθμούς χάρη σε καλούπια που διατηρούνται, και όπου σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαραγμένα κείμενα ήταν ατελή, καθώς έλειπε το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν αυτή της μουμιοποίησης μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, μοντέρνων μορφών διακοσμημένων με καθημερινά ρούχα. Πολλά φέρουν εργαλεία για εργασία στα πεδία, όπως καλάθι, φτυάρι ή μαχαίρι, ως αναφορά στο καθήκον που περίμενε τον σημαντικό στον Αποθαν. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν άλλες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, είτε απλά είτε με εκλεπτυσμένο διάκοσμο. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετήθηκαν σε μικροσκοπικά σαρκοφάγους.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα τα ushabtis άρχισαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τύπος δούλου, και για το λόγο αυτό παρήχθησαν μαζικά. Υπήρχαν και γυναίκες και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Κάποτε βρισκόταν υπό την επίβλεψη επιβλεπόντων, που διέκρινε η χρήση μίας φούστας. Αυτή είναι η περίπτωση του φαραώ Τουταγιεμωύν: διέθετε τριακόσια εξήντα πέντε ushabtis στην εντολή του, ένα για κάθε μέρα του έτους, τριάντα έξι επιβλέποντες, έναν για κάθε ομάδα δέκα εργατών, και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, έναν για κάθε μήνα του χρόνου. Σύνολο τεσσάρων και δεκατριών υπηκόων στον Άλλον κόσμο. Ο φόβος ότι έπρεπε να εκτελέσουν αυτές τις εργασίες που επέβαλε ο Όσιρις σήμαινε ότι σε μερικούς τάφους υπήρχαν ακόμα ushabtis που παρείχαν υποκαταστάσεις ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κύριους.

Είναι λογικό να πιστεύουμε ότι κανένας φάραω δεν θα ήθελε να εκτελέσει αυτό το είδος εργασίας προσωπικά, και έτσι στο απαιτούμενο χρονικό σημείο η ρήση που γράφεται πάνω στο σώμα του ushabti διαβάζονταν ώστε αυτό το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή και να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φάραω στις εργασίες.