Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Καλής ποιότητας μεγάλο Σάμπτι. ύψος 16,5 εκ. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Fine shabti ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Τελευταία Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιεντία

Ύψος: 16,5 cm χωρίς βάση.

Κτήση:
- Ιδιωτική συλλογή, Roger de Montégudet (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόγονος από τα ανωτέρω.

Κατάσταση: Ακέραιο.

Περιγραφή:

Ushabti εξαιρετικής miniaturικής τέχνης, με μια ελαφρά γαλάζια φαιεντιανή μορφή μούμιας με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Στην αριστερή χέρα κρατά φούρνο (hoe); στην δεξιά, ένα χέρι-σφάρα και ο πλεκτός κορδόνι για τη σακούλα με τους σπόρους που φέρει στην πλάτη. Το ushabti στέκεται σε βάση τραπεζοειδούς σχήματος και στηρίζεται από έναν πίσω στύλο. Οι λεπτομέρειες του προσώπου αποδίδονται εξαιρετικά· τα αυτιά προβάλλουν από κάτω από το τριμερή περούκα, και η λαθεία γενειάδα είναι μακρινή και πλεγμένη, με ελαφρώς καμπυλωμένη άκρη.

Ο Αιγυπτιακός Μεταθάνατος ερμηνευόταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν επίσης τη θέση τους. Οι άδικοι και οι διεστραμμένοι τιμωρούνταν για όλη την αιωνιότητα, ενώ οι ενάρετοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν ακόμα υποχρεωμένοι να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως ακριβώς είχαν στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Μεταθάνατο ήταν μια διαρκής μέριμνα. Στον Κόσμο των Νεκρών, όπου όλοι οι νεκροί—άνδρες και γυναίκες, κύριοι και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό τη διακυβέρνηση των θεών, ο καθένας ήταν υποχρεωμένος να εργαστεί στα Πεδία της Ιαρού. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργήσουν, να σπείρουν και να συγκομίσουν.

Στην επίγεια ζωή, οι βασικές παραγωγικές αυτή τις εργασίες επεξεργάζονταν από αυτούς που ανήκαν στα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτό το πεπρωμένο, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους οι ίδιοι φιγούρες από τους εαυτούς τους για να παρουσιάσουν όταν οι απεσταλμένοι του κυρίαρχου θεού Όσιρις τους απέκλυαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτά τα αγαλματίδια, ενταγμένα στο νεκροταφικό σύνολο της ταφής, ήταν εικόνες που προσέφεραν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Αναφέρονται ως ushabsis, με την αρχική ονομασία sabty ή shabty, προερχόμενη από το sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στην ελληνική λέξη «περσία», ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να φτιάχνουν αυτές τις νεκρικές απεικονίσεις. Ήταν κατά τη διάρκεια της Τρίτης Μεσοποταμιακής Περιοχής, στην 21η Δυναστεία, περίπου το 1080 π.Χ., που άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλ. «ushebty». Από εκείνο το σημείο και μετά, το «ushabti» προήλθε από το ρήμα wsb, «ν’ απαντά», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Ushabtis ενσωμαρώθηκαν σε ταφές στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσοχρόνια Περίοδο και εφεξής. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στους 'Κειμέτερους Κόκκους' μια φόρμουλα, αριθμός 472, ώστε τα ushabs να απαντούν στην κλήση: «Ο Δίκαιος Ν. λέγει, ‘Ω εσύ ushabti, που έχεις γίνει για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί στις υποχρεώσεις του ή αν επιβληθεί σε Ν. οποιαδήποτε δυσάρεστη εργασία όπως σε κάθε άνθρωπο στην εργασία του, εσύ θα πεις: ορίμαι εδώ. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει εκείνους που εργάζονται εκεί, να επιστρέψουν στα νέα πεδία για να καλλιεργήσουν τη γη ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από Ανατολή σε Δύση, εσύ θα πεις: ορίμαι εδώ. Ο Δίκαιος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται επάνω στα ίδια τα ushabti, γι' αυτό και σε πολλές περιπτώσεις φαίνονται γραμμένα. Από τη Νέα Βασιλεία και ύστερα εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακρύτερες text—αυτά που βρέθηκαν στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου των Νεκρών—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Παρ’ όλα αυτά, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος, ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τα πλέον σημαντικά τους αξιώματα.

Ushabtis αρχικά κατασκευάζονταν από κερί, ειδικά στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας η πέτρα άρχισε να χρησιμοποιείται. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό της αριστείας έγινε φαιεντία. Είναι γνωστό ότι παρήχθησαν μαζικά χάρη στη διατήρηση καλουπιών και διότι σε ορισμένες περιπτώσεις τα εγχάρακτα κείμενα ήταν ατελή, δίχως το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν εκείνη της μούμιας, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινή ενδυμασία. Πολλά κρατούσαν εργαλεία για την εργασία της γης, όπως κάδους, απόκρημνα ή φούρνους, αναφερόμενα στις αποστολές που περίμεναν να εκτελέσουν στον Μεταθάνατο εξ ονόματος των κυρίων τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενά τους, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους εντός του τάφου μπορεί να υποδηλώνουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι πλουσιοτερώς διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη διάρκεια της Νέας Βασιλείας, ακόμη και τοποθετούνταν σε μικροσκοπικά σάρκοφάγα.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα των αποθανόντων, στη Νέα Βασιλεία και μετέπειτα ήρθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή κάποιου είδους δούλοι του αδρά ανεξίτηλου ιδιοκτήτη, που οδήγησε στην παραγωγή μεγάλου αριθμού. Αρχικά, μόνο ένα ushabti κατασκευαζόταν για τον αποθανόντα· ωστόσο, κατά τη διάρκεια διαφόρων δυναστειών, παραγόταν μεγάλος αριθμός από αυτά τα μορφώματα: 365 εργάτες shabti, ένα για κάθε ημέρα του έτους, αποτελούμενα από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων εξειδικευμένων σε διάφορες δραστηριότητες. Κάποιες φορές καθοδηγούνταν από 36 επιβλέποντες, διακριτοί από τα κιλτ τους, ένας για κάθε δέκα εργάτες shabti (γι’ αυτό και είναι γνωστά ως «αρχηγοί των δέκα»). Ο αριθμός ξεπερνά τα 400 παραδείγματα και έγινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην Πτολεμαϊκή Περιοχή (332–30 π.Χ.). Τέτοιος ήταν ο φόβος της εκτέλεσης αυτών των καθηκόντων που ζητούσε ο Όσιρις, ώστε σε ορισμένες ταφές επιπλέον ushabtis προστέθηκαν ως «ϋποκατάστατα» των κύριων.

Είναι λογικό να νομίζουμε ότι κανένας φαραώ δεν επιθυμούσε να εκτελεί αυτό τον τύπο εργασία με τα ίδια του τα χέρια, οπότε όταν χρειάστηκε, διάβαζε την επιγραφή γραμμένη πάνω στο σώμα του ushabti, και αυτό θα ζούσε για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στη δουλειά.

Τα φαιεντιανά ushabtis αποτελούντο από καλούπι δύο τμημάτων. Η ραφή αφαιρούνταν στη συνέχεια και ενώ ο κονιάκ ήταν ακόμα νωπός, οι λεπτομέρειες της μορφής τελειοποιούνταν και οι κατάλογοι χαράσσονταν, επάνω στους οποίους εγχάραζαν τα ιερογλυφικά κείμενα. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ushabti μοναδικό, ακόμη και όταν χρησιμοποιούνταν το ίδιο καλούπι. Η φαιεντία είναι ένα υλικό αποτελούμενο από ψιλό άμμο αρτυμένη με σόδα-βασισμένο σιλικάτο (διοξείδιο του νατρίου και ανθρακικό νάτριο προερχόμενο από natron). Ψήνονταν σε οξυγονούμενη ατμόσφαιρα σε περίπου 950°C, το μίγμα παρήγαγε γυαλιστερή επιφάνεια, καθώς τα ανθρακικά σχημάτιζαν μια υδραργυρική στρώση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και άρα φθηνό υλικό. Πράσινοι και μπλε τόνοι επιτευχθούν με την προσθήκη μικρών ποσοτήτων χαλκού οξειδίου, προερχόμενου από μάλαχιτ ή αζουρίτη. Κόκκινοι τόνοι παραγόντουσαν με σίδηρο οξείδιο, βαθύ μπλε με κοβάλτιο, και μαύρο ανακατεύοντας οξειδία σιδήρου και μαγνησία με νερό. Ήταν αρκετό να ζωγραφίσουν τις επιθυμητές λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το κάψιμο כדי επιτύχουν διαφορετικά χρώματα.