Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Κομψό σαμπτί. Ύψος 12 εκ. Ύστερη Περίοδος, Δυναστείες 26ης–30ής, 664–332 π.Χ.

Ωραίο σάμπτι ουσαμπτι με επιγραφή του Κεφαλαίου VI του Βιβλίου των Νεκρών

Αρχαία Αίγυπτος, Ψηφισμένη Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιάν (τεχνική λαμπή από φαινίκη γυαλάδα)

Ύψος: 12 εκ. χωρίς βάση.

Κτήση:
- Ιδιωτική συλλογή, Ροζέρ ντε Μοντεγκουδε (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόκτηση με κληρονομιά από τα ανωτέρω.

Κατάσταση: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Περιγραφή:

Ουσαμπτι πολύ εκλεπτυσμένης γλυπτικής, με μια ανοιχτογαλαζοπράσινη φαιενική μορφή μούμιας, τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Στο αριστερό χέρι κρατάει ένα φεντάνι (αγροτικό εργαλείο), και στο δεξί ένα χειρομόναχο και ο πλεκτός σχοινί για την τσάντα σπόρων που φέρει στην πλάτη. Το ουσαμπτι στέκεται επάνω σε βάση τραπεζοειδούς μορφής και στηρίζεται από έναν πίσω κίονα. Οι λεπτομέρειες του προσώπου αποδίδονται με ακρίβεια· τα αυτιά προεξέχουν κάτω από το τρισδιαμεριστό κεφαλόκρανο, και το ψεύτικο γένι παρατείνει μακρύ και πλεγμένο, με ελαφρώς κυρτό άκρο.

Σ’ αυτό το ουσαμπτι: Τα ουσαμπτι ενσωματώθηκαν στις ταρίχισεις της αρχαίας Αιγύπτου από την Πρώτη Μεσοδιαδρομή και εξής. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στα Κείμενα του Φαραγών μια φόρμουλα, αρ. 472, έτσι ώστε τα ουσαμπτι να ανταποκρίνονται στην κλήση: «Ο Δικαιωμένος Ν. λέει, “Ω εσύ ουσαμπτι, που δημιούργησες για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τα καθήκοντά του ή εφόσον επιβληθεί σε αυτόν εργασία δυσάρεστη όπως σε κάθε άνθρωπο στη δουλειά του, εσύ να πεις: ορί, εσύ είμαι. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει αυτούς που εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στους καινούργιους αγρούς για να καλλιεργήσει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με βάρκα από Ανατολή σε Δύση, εσύ να πεις: ορί, εσύ είμαι. Ο Δικαιωμένος Ν.’» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται στα ίδια τα ουσαμπτι, γι’ αυτό στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνονται επιγραφές. Από τη Νεότερη Βασιλεία κι έπειτα, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακροχρονότερα κείμενα—αυτά που βρέθηκαν στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου των Νεκρών—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενούς ή τα σημαντικότερα του αξιώματα.

Ο Αιγυπτιακός Μεταθάνατος θεωρείτο ως καθρέπτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Οι άδικοι και οι διεστραμμένοι τιμωρούνταν για πάντα, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας μαζί με τον ήλιο-θεό. Παρ’ όλα αυτά, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν ακόμα υποχρεωμένοι να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως και επί ζωής· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιούν στην Απεικόνιση ήταν μόνιμη μέριμνα. Στον Κόσμο των Νεκρών, όπου όλοι οι νεκροί—άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό τη διοίκηση των θεών, όλοι όφειλαν να εργάζονται στα Πεδία του Ιαρού. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν.

Στην επί γης ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από όσους ανήκαν στα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους φιγούρες φτιαγμένες από τον εαυτό τους ώστε να παρουσιάζονται όταν οι αγγελιοφόροι του μονάρχη θεού Όσιλις τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτές οι μικρογλυπτούλες, που περιλαμβάνονταν στα κτερίσματα του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Αναφέρονται ως ουσαμπτι, η αρχαιότερη ονομασία sabty ή shabty, που προέρχεται από το sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχούσε στη γλώσσα στα ελληνικά ως “περσιώ” ενός ιερού δέντρου από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις ταφικές σωροί. Ήταν κατά τη διάρκεια της Τρίτης Μεσοπεριόδου, στην 21η Δυναστεία, περίπου το 1080 π.Χ., που άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή, “ushebty.” Από τότε, η λέξη “ουσαμπτι” προήλθε από το ρήμα wsb, «να απαντά», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Τα ουσαμπτι αρχικά κατασκευάζονταν από κερί, ιδίως στην αρχή; αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μεσαίας Βασιλείας αρχίζει η χρήση λίθου. Από τη Νεώτερη Βασιλεία κι έπειτα, το υλικό πλέον καθίσταται φαιάν (faience). Είναι γνωστό ότι παραγόντουσαν μαζικά χάρη στη διατήρηση καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα εγγεγραμμένα κείμενα δεν ήταν ολοκληρωμένα, λείπει το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν εκείνη της μούμιας, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλά έφεραν εργαλεία για την εργασία της γης, όπως καλάθια, πικάνια ή φέρετρα, αναφερόμενα στα καθήκοντα που αναμενόταν να επιτελέσουν στον Απερχόμενο Κόσμο για λογαριασμό των κυριών τους. η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτηση μέσα στον τάφο μπορεί να υποδηλώνουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, που μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη και τοποθετούνταν σε μινιατούρες σαρκοφάγους.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντανακλάσεις του αποθανόντος, κατά τη Νέα Βασιλεία και μετέπειτα ήλθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας είδος σκλάβων του αψευδούς ιδιοκτήτη, που οδήγησε σε μαζική παραγωγή. Αρχικά, μόνο ένα ουσαμπτι κατασκευαζόταν για τον αποθανόντα· ωστόσο, με την πορεία των διαφορετικών δυναστειών, παραχθήκαν μεγάλες ποσότητες από αυτά τα μορφώματα: 365 ουσαμπτι εργάτες, ένα για κάθε μέρα του έτους, από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές διευθύνονταν από 36 επιβλέποντες, διακριτοί από τις φούστες τους, ένας για κάθε δέκα ουσαμπτι εργάτες (γι’ αυτό ονομάζονται “αρχηγοί των δέκα”). Ο αριθμός υπερβαίνει τα 400 παραδείγματα και έγινε ο κανόνας μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην περίοδο της Πτολεμαϊκής δυναστείας (332–30 π.Χ.). Τόσο μεγάλος ο φόβος για την εκτέλεση αυτών των καθηκόντων που ζητούσε ο Όσιρις ώστε σε ορισμένους τάφους να συμπεριληφθούν πρόσθετα ουσαμπτι ως «αναπληρωτές» των κύριων.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελέσει αυτόν τον τύπο εργασίας με τα ίδια τα χέρια του, έτσι όταν χρειάζονταν, διάβαζε την επιγραφή που βρίσκεται πάνω από το σώμα του ουσαμπτι, και αυτό θα ζούσε για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στη δουλειά.

Τα φαινενικά ουσαμπτι είχαν μορφοποιηθεί από καλούπι δύο μερών. Ο ραφινάτο ραφινώθηκε η ραφή, και ενώ η πάστα ήταν ακόμα υγρή, οι λεπτομέρειες της φιγούρας εξορυχθούν και οι εγγραφές χαρακώθηκαν επάνω στους καταλόγους. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαμπτι μοναδικό, ακόμη και όταν χρησιμοποιούταν το ίδιο καλούπι. Η φαινενία είναι υλικό composed λεπτό SAN με πορφυρό θειούχο ίζημα (θειικός νατριούχος και ανθρακικού νατρίου από natron). Ψήνεται σε οξειδωτικό περιβάλλον περίπου 950°C, το μείγμα παρήγαγε γυαλιστερή επιφάνεια, καθώς τα ανθρακικά σχημάτισαν μια γυάλινη επίστρωση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και επομένως ένα φθηνό υλικό. Πράσινοι και γαλαζωποί τόνοι επιτυγχαίνονταν με την προσθήκη μικρών ποσοτήτων οξειδίου χαλκού, προερχόμενα από μολύβδαν ή αζουρίτη. Κόκκινοι τόνοι παραγόντουσαν με οξειδίδιο του σιδήρου, βαθύ μπλε με κοβάλτιο, και μαύρο με ανάμειξη οξειδίων σιδήρου και μαγνησίου με νερό. Ήταν αρκετό να ζωγραφίσουν τα επιδιωκόμενα λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το ψήσιμο για να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.