Autori vari - Oracoli cioè Sentenze et Documenti - 1574

Το έργο
Οράκλοι, δηλαδή Αποφάνσεις, και Αξιοθαύμαστοι Έγγραφα ευγενών και έντιμων είναι μια επιλογή αρχαίας σοφίας, που εκδόθηκε το 1574 στη Βενετία από τον Giacomo Vidali. Ο πλήρης τίτλος προαναγγέλλει το πρόγραμμα του βιβλίου: συγκεντρώνει φράσεις αισθητός (sentenze) και παραδειγματικά αποσπάσματα από τους κυριότερους Εβραίους, Ελληνες και Λατίνους συγγραφείς της αρχαιότητας, προορισμένα “δια διακόσμησιν και σωτηρίαν βουλητικής ζωής” (για την πολιτική και χριστιανική ζωή). Το τεύχος κλείνει με επιλογή από τα αφοριστικά αποφθέγματα του Πλουτάρχου — μικρές, περιεκτικές ρήσεις ηγετών, στρατηγών και φιλοσόφων, που ο ίδιος ο Πλουτάρχος συγκέντρωσε στα Moralia και που κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης ήταν εξαιρετικά δημοφιλή ως εγχειρίδιο ρητορικής, αγωγής και πολιτικής τέχνης.

Ο αντίτυπο εμφανίστηκε σε μορφή 32° (ένα μικρό τσαντικό τεύχος μόλις 11 × 8 cm), με 16 αχρονόμενες σελίδες συν 344 αριθμημένες σελίδες. Αυτή η μικρή μορφή ήταν τυπική για τα λεγόμενα libri da bisaccia — βιβλία που φοριούνται στην τσέπη ή στην αποσκευή, προορισμένα να μελετώνται καθημερινά. Ο ακόμη-σιδηροκόκκινος ιστορικός τόμος του 19ου αιώνα με πλούσια χρυσή ράχη αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη, χαρακτηριστικό των συλλεκτών του όκτωου αιώνα που επιδίωξαν να φέρουν τις Cinquechine σε ένα αντίστοιχο καθεστώς.

Το περιεχόμενο: ένας καθρέφτης για τους ηγεμόνες και τους πολίτες
Το έργο αναφέρεται ως Aa. Vv. (autori vari) — μια συλλογή χωρίς έναν μόνο συγγραφέα. Δεν είναι τυχαίο: στο δεύτερο ήμισυ του δεκάτου έκτου αιώνα το είδος της ανθολογίας ρητόρών βούτυρων γνώσης ήταν στην υψηλή του άνθηση στην Ιταλία. Μελετητές όπως ο Paolo Manuzio και, νωρίτερα, ο Erasmus από την Ολλανδία (Adagia, 1500; Apophthegmata, 1531) είχαν αναγάγει τη συλλογή αρχαίων φράσεων σοφίας σε μορφή λογοτεχνίας καθ’ εαυτό. Αυτές οι συνθέσεις διαβάζονταν από ανθρωπιστές, αυλικούς, δικηγόρους και ιερωμένους ως πρακτικούς οδηγούς για ευγλωττία και ηθική συμπεριφορά — ένα είδος εγκυκλοπαίδειας της συγκρατημένης σοφίας.

Η επιλογή να τιμηθεί το έργο με τα “ανθή” (i fiori) των αποφθεγμάτων του Πλουτάρχου είναι αποκαλυπτική. Ο Πλουτάρχος (περ. 46–127 μ.Χ.) υπήρξε στη Δεύτερη Εποχή της Αναγέννησης ένας από τους πλέον διαβασμένους συγγραφείς της αρχαιότητας· τα Apophthegmata Regum et Imperatorum αρχικά προορίζονταν για τον αυτοκράτορα Τραϊανό και εξακολουθούν να θεωρούνται κύρια πηγή για τη μυθολογία της Σπάρτης και τα exempla virtutis του αρχαίου κόσμου.

Ο εκδότης: Giacomo Vidali στη Βενετία
Ο Giacomo Vidali ήταν Βενετσιάνός τυπογράφος που δρούσε τη δεκαετία του 1570 και 1580. Αποτελούσε μέρος μιας εξαιρετικά πυκνής τυπογραφικής κοινότητας: η Βενετία βρισκόταν τον 16ο αιώνα στο ασύνορο κέντρο της ευρωπαϊκής τυπογραφίας. Περί το ήμισυ των τυπογραφείων που δρούσαν στην Ιταλία (περίπου 438 από 1.650 κατά την περίοδο 1465–1600) βρισκόταν στην πόλη της Λάγκουνας. Μαζί με μεγάλες ονομαστές εκδοτικές όπως οι Aldus Manutius, Giunti και Gabriele Giolito de' Ferrari, εργάζονταν πολλοί μικροί τυπογράφοι όπως ο Vidali, οι οποίοι συνήθως ειδικεύονταν σε φτηνούς, φορητούς τόμους για ένα ευρύ κοινό αναγνωστών.

Η παραγωγή του Vidali εντάσσεται σε αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν την «σπορά» (polverizzazione) της βενετσιάνικής αγοράς βιβλίων: μικρές εργαστήρια που εστιάζαν σε θρησκευτικά έργα, κλασικούς σε λαϊκή γλώσσα και συνθέσεις για τη διδασκαλία και την ίδρυση. Ακριβώς αυτοί οι μικρότεροι τυπογράφοι διαδίδαν το ανθρωπιστικό πνεύμα μέχρι μακριά από τα περιβόλια της ελίτ, με εκδόσεις σε μορφή τσέπης που ήταν οικονομικές και εμπορεύσιμες.

Η σημασία αυτού του βιβλίου
Τρείς λόγοι καθιστούν αυτή την έκδοση εξαιρετική:
1. Είναι Cinquecentina — ένα βιβλίο που εκδόθηκε τον δέκατο 16ο αιώνα — και ως εκ τούτου εξ ορισμού πολύτιμο βιβλιογραφικά. Κάθε αντίτυπο που σώζεται από το 1574 αποτελεί απτό μαρτυρία του πρώτου αιώνα της τέχνης της τυπογραφίας.
2. Τεκμηριώνει την αναγεννησιακή πρακτική του florilegiu, όπου κλασική σοφία επιλέγονταν, τάσσονταν και “συνέρριζε” ώστε να είναι χρήσιμη για μια καθολική κοινωνία μετά τη Συνέλευση του Τρέντη. Ο υπότιτλος — “δια διακόσμησιν και διατήρησιν της πολιτικής και χριστιανικής ζωής” — αποκαλύπτει πώς οι ειδωλικές κλασικές αξίες χρησιμοποιήθηκαν για την ανάπτυξη της αντι-μεταρρυθμιστικής κουλτούρας εκπαίδευσης.
3. Είναι ένα ζωντανό παράδειγμα της επίδρασης του Πλουτάρχου στη σκέψη της Ευρώπης. Από τον Μονταίνι μέχρι τον Σαίξπηρ, και αργότερα μέχρι τον Γουίνστον Τσώρτσιλ, γενιές συγγραφέων και πολιτικών αντλούσαν από τα ίδια αποφθέγματα που ο Vidali έφερε σε κοντινή απόσταση από τον αναγνώστη της Βενετίας το 1574.