Autori vari - Oracoli cioè Sentenze et Documenti - 1574

Το έργο
Οι Μαντείες, δηλαδή Αποφθέγματα, και Αξιολόγητοι Διακεκριμένοι είναι μια ανθολογία κλασικής σοφίας, που τυπώθηκε το 1574 στη Βενετία από τον Giacomo Vidali. Ο πλήρης τίτλος προαναγγέλλει το πρόγραμμα του βιβλίου: συλλέγει ρητά (sentenze) και παραδειγματικά αποσπάσματα από τους σημαντικότερους Ιουδαϊκούς, Ελληνικούς και Λατινικούς συγγραφείς της αρχαιότητας, προορισμένα «εις διακοσμήσην και συντήρησιν της δημάρχου και χριστιανικής ζωής». Η ανθολογία κλείνει με επιλογή απο τα apothegms του Plutarchus — συντόμες, πυκνές ρητές φράσεις μοναρχών, στρατηγών και φιλοσόφων, που ο ίδιος ο Plutarchus συγκέντρωσε στα Moralia και που στη Αναγέννηση γνώρισε εξαιρετική δημοτικότητα ως εγχειρίδιο ρητορικής, αγωγής και πολιτικής, καλλωπισμένο με τη στερεή σοφία του παρελθόντος.

Το αντίτυπο εμφανίστηκε σε 32° μορφή (ένα μικρό τσέπικο μέγεθος μόλις 11 × 8 εκ.), με 16 αταξινόμητα φύλλα συν 344 αριθμημένες σελίδες. Το μικρό αυτό μέγεθος ήταν τυπικό για τα λεγόμενα libri da bisaccia — βιβλία που έπρεπε να τα κρατά κανείς στην τσέπη ή στη βαλίτσα, προορισμένα για καθημερινή ανάγνωση. Ο ημιδαρμένος εξώστης του 19ου αιώνα με πλούσιο χρυσό οπίσθιο διακοσμητικό αποτελεί μετέπειτα προσθήκη, χαρακτηριστικό για συλλέκτες του Όττοκοντο που ήθελαν να φέρουν τα Cinquecentine τους σε αντίστοιχη κατάσταση.

Το περιεχόμενο: ένας καθρέφτης για τους άρχοντες και τους πολίτες
Το έργο αναγράφεται ως Aa. Vv. (autori vari) — μια συλλογή χωρίς έναν ενιαίο συντάκτη. Και δεν είναι σύμπτωση: στο δεύτερο ήμισυ του έκτου αιώνα της δεκάτης έκτης, το είδος της ανθολογίας αποφθεγμάτων βρήκε στη Ιταλία τη μέγιστη άνθηση. Σχολιαστές όπως ο Paolo Manuzio και, νωρίτερα, ο Erasmus από Ρότερνταμ (Adagia, 1500· Apophthegmata, 1531) είχαν μεταμορφώσει τη συγκέντρωση κλασικής σοφίας σε λογοτεχνική μορφή καθεαυτή. Αυτές οι συνταγές διαβάστηκαν από ανθρωπιστές, αυλικούς, δικηγόρους και κληρικούς ως πρακτικοί οδηγοί για ευγλωττία και ηθική συμπεριφορά — ένα είδος εγκυκλοπαίδειας της παραθετικής σοφίας.

Η επιλογή να κεφαλαιωθεί το έργο με τα «νάρθηκες» (i fiori) των apoftegmen του Plutarchus είναι αποκαλυπτική. Ο Plutarchus (περί το 46–127 μ.Χ.) υπήρξε στη Αναγέννηση ένας από τους πλέον αναγνωσμένους συγγραφείς της αρχαιότητας· τα Apophthegmata Regum et Imperatorum αρχικά είχαν αφιερωθεί στον αυτοκράτορα Trajanus και παραμένουν κλειδί για τη μυθολογία της Σπάρτης και τα exempla virtutis του αρχαίου κόσμου.

Ο εκδότης: Giacomo Vidali στη Βενετία
Ο Giacomo Vidali ήταν Βενετσιάνός τυπογράφος ενεργός στα έτη 1570 και 1580. Ήταν μέρος μιας εξαιρετικά πυκνής τυπογραφικής κοινότητας: η Βενετία βρισκόταν τον 16ο αιώνα στο αδιαμφισβήτητο κέντρο της ευρωπαϊκής τυπογραφίας. Δεκατέσσερις στους εννέα από τους περισσότερους τυπογράφους σε Ιταλία (περί τα 438 από τα 1.650 στην περίοδο 1465–1600) εκτυλίσσονταν στη λεπιδωτή πόλη της Λάγκουνα. Πλάι σε μεγάλα ονόματα όπως ο Aldus Manutius, οι Giunti και ο Gabriele Giolito de' Ferrari, δρομολογήθηκαν αμέτρητοι μικρότεροι τυπογράφοι όπως ο Vidali, οι οποίοι συχνά εξειδικεύονταν σε φτηνές, φορητές εκδόσεις για ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό.

Η παραγωγή του Vidali εντάσσεται σε αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν την «πολφωρισία» (polverizzazione) της Βενετσιάνικης αγοράς βιβλίων: μικρά εργαστήρια που επικεντρώνονταν σε θρησκευτικά έργα, κλασικά σε λαϊκή γλώσσα και συλλογές για εκπαίδευση και ίδρυση. Ακριβώς αυτοί οι μικρότεροι τυπογράφοι διακίνησαν τον ανθρωπιστικό πολιτισμό μέχρι πέρα από τις ελίτ, με εκδόσεις σε τσέπης που ήταν οικονομικά προσβάσιμες και εμπορεύσιμες.

Η σημασία αυτού του βιβλίου
Τρεις λόγοι κάνουν αυτή την έκδοση ξεχωριστή:
1. Είναι Cinquecentina — ένα βιβλίο που τυπώθηκε τον 16ο αιώνα — και επομένως από τη φύση του βιβλιογραφικά αξιόλογο. Κάθε επιζών αντίτυπο από το 1574 αποτελεί απτό μαρτυριο του πρώτου αιώνα της τέχνης της τυπογραφίας.
2. Εγραφεται την Αναγέννηση της πρακτικής του florilegium, όπου η αρχαία σοφία επιλέχθηκε, οργανώθηκε και «κοσμήθηκε» ώστε να είναι χρησιμοποίησιμη για μια καθολική κοινωνία μετά τη Σύνοδο της Τρέντης. Ο υπότιτλος — «δια διακόσμησιν και διατήρησιν της δημοσίας και χριστιανικής ζωής» — αποδεικνύει πώς οι ειδωλολατρικοί κλασικοί τέθηκαν στη διάθεση της αντι-μαινόμενης εκπαιδευτικής κουλτούρας.
3. Είναι ένα εμπνευσμένο παράδειγμα της επίδρασης του Plutarchus στον ευρωπαϊκό νου. Από τον Montaigne μέχρι τον Shakespeare, και αργότερα μέχρι τον Winston Churchill, γενιές συγγραφέων και πολιτικών άντλησαν από τα ίδια apoftegmen που ο Vidali έφερε το 1574 κοντά χέρια του Βενετσιάνου αναγνώστη.