Μωσαϊκό λαπίς λαζούλι, 30 εκ. Μπολ - Πλάτος: 30 cm- 1921 g - (1)

lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι μια βαθύ-μπλε μεταμορφώσιμη πέτρα που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και έχει εκτιμηθεί από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα της. Το όνομά της προέρχεται από τη σημειακή περσική λέξη για το λίθο, lāžward,[1] και λειτουργεί ως ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών και πορτογαλικών azul και αγγλικού azure. Ο lapis lazuli είναι ένας λίθος που αποτελείται κυρίως από τα μέταλλα lazurite, pyrite και calcite. Από τον 7ο αιώνα π.Χ. ο lapis lazuli εξορύσσεται στις ορυχείο Sar-i Sang,[2] στο Shortugai και σε άλλα ορυχεία στην επαρχία Badakhshan στην σύγχρονη νοτιοανατολική Αφγανιστάν.[3] Αντικείμενα από lapis lazuli, χρονολογημένα στο 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, το αρχαιότερο σημείο του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού.[4] Ο lapis ήταν ιδιαίτερα εκτιμημένος από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Σφαδές από lapis έχουν βρεθεί σε νεολιθικικούς θάλαμους ταφής στη Mehrgarh, και στον Καύκασο, καθώς και μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στην ταφική μάσκα του Τουτάνχαμαν (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει lapis lazuli προκειμένου να το αλέσει σε σκόνη και να παρασκευάσει ultramarine χρωστική. Ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, συμπεριλαμβανομένων Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών προσώπων των ζωγραφιών τους, ειδικότερα της Παναγίας. Ultramarine έχει επίσης βρεθεί σε οδοντικό τάρτηρο μοναχών του Μεσαίωνα και γραφέων, ίσως λόγω του γλειψίματος των πινέλων κατά τη δημιουργία μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι ο lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου κατά την τελευταία περίοδο Ομπάιντ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήθελε τον lapis lazuli να εξορύσσεται κάπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική لاژورد lāžavard/lāževard, όπως συχνά γραφόταν لاجورد lājevard, ερμηνεύεται κοινώς ότι έχει την προέλευση σε ένα τοπικό τοπωνύμιο.

Από τα περσικά, το αραβικά لازورد lāzaward αποτελεί τη ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (δια μέσω της παλιάς γαλλικής azur) όσο και της Μεσαιωνικής λατινικής lazulum, η οποία ήρθε να σημαίνει 'ουρανός' ή 'sky'. Για διασαφήνιση, το lapis lazulī («πέτρα του lazulum») χρησιμοποιήθηκε για να αναφέρεται στο ίδιο το λίθο, και αποτελεί τη λέξη που τελικά ενσωματώθηκε στην Μεσαιωνική Αγγλική.[11] Το Lazulum ετυμολογικά σχετίζεται με το χρώμα μπλε, και χρησιμοποείται ως ρίζα για τη λέξη του μπλε σε αρκετές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Ορυχεία στην βορειοανατολική Αφγανιστάν συνεχίζουν να αποτελούν κύρια πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες προέρχονται επίσης από ορυχεία δυτικά της Λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία, καθώς και από τα Ανδείς στην Χιλή, που αποτελεί την πηγή που χρησιμοποίησαν οι Ίνκας για σκάλισμα τεχουργημάτων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται σε Πακιστάν, Ιταλία, Μογγολία, ΗΠΑ και Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο μεταλλικό συμπύκνωμα του lapis lazuli είναι η λαζουρίτης[14] (25% έως 40%),[αναφέρεται] ένα μπλε φελδοσκεϊτο silic κατηγορίας σονταλίτης, με τον τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O.[15] Το μεγαλύτερο μέρος του lapis lazuli επίσης περιέχει ασβεστίτη (λευκό) και πυρίτη ( μεταλλικό κίτρινο). Μερικά δείγματα περιέχουν αυγίτη, διόπσιδο, ενστατίτη, μίκα, hauynite, ορμπλενδη, nosean και θειούχος löllingite geyerite.

Ο lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα επαφικής μετεμορφωτικής μεταμόρφωσης.

Χρώμα
Ο έντονος μπλε χρωματισμός προέρχεται από την παρουσία του τρισουρικού ρίζας ανιόντος (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η ύπαρξη δισουρού (S•−2) και τετρα σουρ (S•−4) ριζών μπορεί να μετακινήσει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτές οι ριζικές ανιόνες αντικαθιστούν τα ιόντα χλωρίου εντός της δομής της σονταλίνης.[18] Ο ριζικός ανιόν S•−3 παρουσιάζει ορατή απορροφητική ζώνη στο εύρος 595–620 nm με υψηλή μοριακή απορρόφηση, οδηγώντας στο φωτεινό μπλε χρώμα του.

Πηγές
Ο lapis lazuli απαντάται σε ασβεστολιθικά πετρώματα στην κοιλάδα του ποταμού Κοκχά στη νοτιοανατολική επαρχία Badakhshan στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν, όπου οι αποθέσεις του ορυχείου Sar-i Sang έχουν εξορυχθεί για περισσότερα από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν η πηγή lapis για τους αρχαίους Πέρσες, Αιγύπτιους και Μεσοποτάμιους πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμηθεύονταν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, ως μέρος των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία . Κατά τα ύψη του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., ο οικισμός Χαραπάν (Harappan) — γνωστός τώρα ως Shortugai — είχε ιδρυθεί κοντά στα ορυχεία lapis.

Εκτός από τις αφγανικές καταθέσεις, ο lapis εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της Λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στον ορυχείο Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες σε Αγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν,