Σμιθσονίτης Ελεύθερη μορφή - Ύψος: 112 cm - Πλάτος: 84 cm- 522 g - (1)

Lapis for short, είναι ένα βαθύ-μπλε μεταμορφωτικό πέτρωμα που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμο λίθο και έχει εκτιμηθεί από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Προερχόμενο από την περσική λέξη για το λίθο, lāžward,[1] ο lapis lazuli είναι ένα πέτρωμα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά lazurite, pyrite και calcite. Ήδη από τον 7ο χ millennium π.Χ., ο lapis lazuli εξορυχόταν στα ορυχεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, και σε άλλα ορυχεία στην επαρχία Badakhshan στην σημερινή βορειοανατολική Αφγανοστηνία.[3] Τα ευρήματα από lapis lazuli, χρονολογημένα στο 7570 π.Χ., βρέθηκαν στο Bhirrana, που αποτελεί τον αρχαιότερο χώρο του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδούς.[4] Ο lapis αξιολογήθηκε πολύ από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδούς (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Οι χάντρες του lapis έχουν βρεθεί σε Νεολιθικούς τάφους στη Mehrgarh, στον Καύκασο και μέχρι τη μακρινή Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στο φέρετρο προσωπεία του Τουταγχαμόν (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει τον Lapis lazuli προκειμένου να τον συνθλίψει σε σκόνη και να φτιάξει ultramarine χρωστική. Ο Ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους ζωγράφους της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, όπως οι Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών μορφών των ζωγραφιών τους, ειδικά της Παναγίας. Ο ultramarine έχει επίσης βρεθεί και σε οδοντικούς πέτρες μοναχών του μεσαίωνα και γραφέων, ίσως ως αποτέλεσμα του γλείψιμου των πινέλων που έκαναν τα μεσαιωνικά κείμενα.[9]

Ιστορία
Οικονομημένες εκσκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι ο lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία κατά την πορεία του ύστερου ubait, περίπου το 4900–4000 π.Χ.[10] Παραδοσιακά υπήρχε η αντίληψη ότι ο lapis lazuli εξορύχθηκε περίπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική lāžavard/lāževard, επίσης γραμμένη لاجورد lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ότι προέρχεται από το τοπικό όνομα τοποθεσίας.

Από την περσική γλώσσα, η αραβική لازourd lāzaward είναι η ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (μέσω της παλιάς γαλλικής azur) όσο και του Μεσαιωνικού Λατινικού lazulum, που σήμαινε «ουρανός» ή «᾽α sky». Για να διακριθούν οι έννοιες, ο lapis lazulī («λίθος του lazulum») χρησιμοποιήθηκε για να αναφέρεται στον ίδιο τον λίθο και αποτελεί τη λέξη που τελικά εισήχθη στην Μεσαιωνική Αγγλική.[11] Το lazulum σχετίζεται ετυμολογικά με το χρώμα μπλε και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικά azul και πορτογαλικά azul.[11][12]

Ορυχεία στα βορειοανατολικά του Αφγανιστάν παραμένουν βασική πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία, και στις Άνδεις στο Χιλή, που αποτέλεσε πηγή που χρησιμοποίησαν οι Ίνκα για σκάλισμα αντικειμένων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται σε Πακιστάν, Ιταλία, Μογγολία, Ηνωμένες Πολιτείες και Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του lapis lazuli είναι το lazurite[14] (25%–40%),[αναφορές needed] ένα μπλε φελνσπαθοειδές πυριτικό ορυκτό της οικογένειας της sodalite, με τη μορφή Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3)·H2O.[15] Το μεγαλύτερο μέρος του lapis lazuli περιέχει επίσης calcite (λευκό) και pyrite (μεταλλικό κίτρινο). Κάποια δείγματα περιέχουν augite, diopside, enstatite, μίκa, hauynite, hornblende, nosean και löllingite geyerite πλουτώνιο-θειούχων.

Ο lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα της επαφικής μεταμόρφωσης.

Χρώμα
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του τρισουρικού ανιόνου ραδικάν (-S3) μέσα από του κρυστάλλου.[16] Η παρουσία διασουρικών (S2) και τετρασουρικών (S4) ριζών μπορεί να μεταβάλλει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο αντίστοιχα.[17] Αυτά τα ριζικά ανιόντα αντικαθιστούν τα χλωριδιακά ιόντα μέσα στη δομή της sodalite.[18] Το ριζικό ανιόν S3 παρουσιάζει ορατό φάσμα απορρόφησης στην περιοχή 595–620 nm με υψηλή διαλυτικότητα, οδηγώντας στο φωτεινό μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Ο lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan στην βορειοανατολική Αφγανιστάν, όπου οι θυσίες Sar-i Sang έχουν αξιοποιηθεί για περισσότερα από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν η πηγή lapis για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και Μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, καθώς και για τους ύστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι εξασφάλιζαν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, στα πλαίσια των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά τη διάρκεια της ακμής του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδούς, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Harappan, σήμερα γνωστή ως Shortugai, ιδρύθηκε κοντά στα ορυχεία lapis.[7]

Εκτός από τους αφγανικούς αποθέτες, ο lapis εξορύσσεται και στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο αποθέτη Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερές ποσότητες σε Αγκόλα, Αργεντινή, Βιρμανία, Αιθιοπία, Πακιστάν, Καναδά, Ιταλία, Ινδία, και στις Ηνωμένες Πολιτείες στην Καλιφόρνια και το Κολοράντο.[13]

Χρήσεις και υποκατάστατα
Ο lapis δέχεται εξαιρετικό κεραμικό γυαλίσμα και μπορεί να μετατραπεί σε κοσμήματα, γλυπτά, κουτιά, ψηφιδωτά, διακοσμητικά, μικρές αγάλματα και βάζα. Εσωτερικά αντικείμενα και τελειώματα κτιρίων μπορούν επίσης να γίνουν με lapis. Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης, ο lapis αλέθετο και υποβλήθηκε σε επεξεργασία για να παραχθεί η χρωστική ultramarine για χρήση σε τοιχογραφίες και ελαιογραφίες. Η χρήση του ως χρωστικής στην ελαιογραφία είχε σχεδόν τελειώσει κατά τις αρχές του 19ου αιώνα, όταν εμφανίστηκε χημικά ισοδύναμη συνθετική παραλλαγή.

Ο lapis lazuli συντίθεται εμπορικά ή προσομοιώνεται με τη διαδικασία Gillson, που χρησιμοποιείται για τη δημιουργία τεχνητής ultramarine και υδαρούς ψευδάργυρους φωσάτες.[21] Το spinel ή sodalite, ή βαμμένο jasper ή howlite, μπορούν να αντικαταστήσουν τον lapis.[22]