Αρχαία Αιγυπτιακή Σάμπτι. Ύψος 11 εκ. Ύστερη Περίοδος, 664–332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ο Ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 664 – 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαιένεια
ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ.

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες του 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Το φαιενιανό shabti διαθέτει λεπτομερή, ευαίσθητα διαμορφωμένα χαρακτηριστικά προσώπου, πλεξούδα γενειάδα, σκούρο τριμερές κτυπητό κεφάλι, χέρια και εργαλεία. Το Άνθρωπο έχει βάση και πίσω κίονα.

Η Αιγυπτιακή Μετάθνηση αντιλαμβανόταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιώνια, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και τότε, οι εκλιπόντες που είχαν τέτοια εύνοια ήταν ακόμη υποχρεωμένοι να εκπληρώσουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο που έπρατταν εν ζωή. Η ανάγκη για τροφή και ποτό στην Μετάθνηση αποτελούσε μόνιμη μέριμνά τους. Αν υποχρεώνονταν να εργαστούν στους Αροουμ πεδιάδες, βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας που διευθύνετο από θεούς, κάθε άνθρωπος – άνδρες και γυναίκες, αρχηγοί και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμος να καλλιεργεί, να σπείρει και να θερίζει τα σιτηρά.

Στον ζωντανό κόσμο αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους, για να τα παραδώσουν στους ιπέρσινους αγγελιοφόρους του βασιλικού θεού, Οσίρι, όταν αυτοί καλούσαν τους εκλιπόντες να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Οι φιγούρες αυτές, τοποθετημένες ανάμεσα στα κτερίσματα στον τάφο, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Μνημονεύονται με το όνομα ουσαμπτί (ushabti), ο όρος προέρχεται από sabty ή shabty, από Sawab, που σημαίνει το ελληνικό «περσία» – ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να παράγουν αυτές τις επιφανείς νεκρικές απομιμήσεις. Προς την Ύστατη Μεσαία Περίοδο, στη Δυναστεία XXI, γύρω στο 1080 π.Χ., άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, ήτοι «ushebty». Από τότε ο όρος «ushabti» προήλθε από το ρήμα wsb που σημαίνει «να απαντά» και χρησιμοποιούνταν για να ονομάζει αυτόν που απαντά.

Η χρήση των ushabti ενσωματώθηκε στις ταφές στην Αρχαία Αίγυπτο από τη Πρώτη Μεσαία Περίοδο. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, την εποχή κατά την οποία οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στους Κειμένους Κειμένων, αριθμός 472, έτσι ώστε τα ushabti να απαντούν στην κλήση: «Ο δικαιωμένος Ν. λέει ‘Ω ushabti, επιφορτισμένο σε Ν, αν ο Ν. κληθεί να εκτελέσει οποιαδήποτε εργασία, ή αν ζητηθεί από τον Ν. ένα δυσάρεστο έργο όπως για κάθε άνθρωπο στην υποχρέωσή του, εσύ θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Αν ο Ν. κληθεί να επιβλέπει αυτούς που εργάζονται εκεί, να καλλιεργούν τα νέα πεδία και να σκάβουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Ο δικαιωμένος Ν.»

Αυτό το ξόρκι ή ρητό εγγράφεται πάνω στα ushabti, και σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται αυτόγραφο. Από τη Νέα Βασιλεία μια μεγάλη σειρά καινοτομιών εισήχθη. Παραδείγματα με κείμενα ξεκίνησαν να αυξάνονται. Κάποια από αυτά ήταν μακρύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς δηλώνει το όνομα του εκλιπόντος ή μια βασική ρητό, με το όνομα μέλους της οικογένειας ή τις θέσεις που κατείχε.

Οι ushabti αρχικά έκαναν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίσθηκαν και από λίθο. Από τη Νέα Βασιλεία, το υλικό-εξαιρετικό ήταν η φαιένεια. Γνωρίζουμε ότι παρήχθησαν σε πολλαπλά αντίγραφα χάρη σε καλούπια που διατηρούντο, και σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαρακτικά κείμενα δεν ολοκληρώθηκαν, καθώς έλειπε το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν εκείνη του μούμια έως ότου εισαχθεί, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, οι φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινή ενδυμασία. Πολλά έφεραν εργαλεία για εργασία στα χωράφια, όπως ένα καλάθι, ένα φτυάρι ή ένα αλέτρι, ως αναφορά στο έργο που περίμενε στο Μεταθανάτιο, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο μπορούσαν να υποδηλώσουν άλλες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι απλά ή με εξελιγμένη διακόσμηση. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετούνταν σε μικροκασώπια.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του εκλιπόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα οι ushabti αρχίζουν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τρόπος δούλου, και για έναν τέτοιο λόγο παρήχθησαν σε μάζες. Υπήρχαν και γυναίκες και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές βρίσκονταν υπό την επίβλεψη επιμελητών, και αυτοί διακρίνονταν από τη χρήση ενός φουστανιού. Αυτή είναι η περίπτωση του φαραώ Τουτανόχομώ: διέθετε διακοσιοστή εξήντα πέντε ushabti στη διάθεσή του, ένα για κάθε ημέρα του έτους, τριάντα έξι επιβλέποντες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών, και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Συνολικά τελικά τετρακόσια δεκατρείς υπηρέτες στον Άλλον Κόσμο. Ο φόβος να εκτελέσουν οι νεκροί τις εργασίες που όρισε ο Όσιρις ήταν τέτοιος ώστε σε ορισμένες ταφές υπήρχαν ακόμη ushabti που χρησιμοποιήθηκαν ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κύριους.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελέσει προσωπικά αυτού του είδους τις εργασίες, και έτσι τη σωστή στιγμή η ρηματική φράση που είχε γραφτεί πάνω στο σώμα του ushabti διαβάζονταν, ώστε αυτό το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φαραώ στην εργασία.