Αρχαία Αιγυπτιακή Σάμπτι. Ύψος 11 εκ. Ύστερη Περίοδος, 664–332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ο Ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Περίοδος του Τέλους, 664 - 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαιάνς

ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 εκ.

ΚΑΤΑΓΩΓΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες του 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλή, βλέπε φωτογραφίες.

Το φαιάνς σάμπτι έχει λεπτομερείς μοντελισμένες πτυχώσεις στο πρόσωπο, στη γενειάδα πλεξούδας, στη τριμερές ριγέ περούκα, στα χέρια και στα εργαλεία. Το αγαλματίδιο διαθέτει βάθρο και πίσω κολόβωμα.

Ο Αιγυπτιακός Μετά θάνατον θεωρούνταν καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν αιώνια, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη κι εκείνοι οι νεκροί που είχαν ευλογηθεί υπήρχαν υποχρεωμένοι να εκπληρώνουν ανθρώπινες ευθύνες και ανάγκες, με τον ίδιο τρόπο που έπρεπε να το κάνουν εν ζωή. Η ανάγκη για τροφή και ποτό στον Μετάθάνατο ήταν συνεχής αγωνία για αυτούς. Αν έπρεπε να εργαστούν στα Πεδία του Αάρου, στη Βασιλεία των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας με ιεραρχία κυβερνώμενη από τους θεούς, όλοι – άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες – έπρεπε να είναι πρόθυμοι να καλλιεργούν, να σπέρνουν και να θερίζουν τις σοδειές.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές εργασίες παραγωγής γίνονταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή την μοίρα, οι Αιγύπτιοι έψαχναν μια μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους προκειμένου να τα παραδώσουν σε όσοι εκλήθησαν από τον επικρατούντα θεό, τον Ωσίρι, όταν αυτοί καλούσαν τον νεκρό να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτές οι μικροσκοπικές μορφές, που τοποθετούνταν ανάμεσα στα κτερίσματα στον τάφο, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τον δεσπότη και τον υπηρέτη.

Α... known as ushabtis, ο όρος προέρχεται από sabty ή shabty, προερχόμενος από Sawab, όπου η σημασία αντιστοιχεί στην ελληνική λέξη “περσίας”, ένα ιερό δέντρο από το ξύλο του οποίου οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να παράγουν αυτές τις φ funerary effigies. Περίπου κατά την Τρίτη Μεσοχρόνια, στην Δυναστεία XXI, γύρω στο 1080 π.Χ., άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, δηλαδή “ushebty”. Από τότε το όνομα “ushabti” προήλθε από το ρήμα wsb που σημαίνει “να απαντά” και χρησιμοποιήθηκε για να ονομάζεται “εκείνος που απαντά”.

Η χρήση των ushabti εντάχθηκε στις ταφές στην Αρχαία Αίγυπτο από τη Πρώτη Μεσοχρονία και μετά. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, την περίοδο κατά την οποία οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στα Κειμήλια του Ταφικού Κειμένου, αριθμός 472, ώστε τα ushabti να απαντούν στην κλήση: «Ο αποδεδειγμένος Ν. λέει ‘Ω ushabti, προορισμένο για τον Ν, αν ο Ν κληθεί να κάνει οποιαδήποτε εργασία, ή αν ζητηθεί από Ν μια δυσάρεστη εργασία, όπως για κάθε άνθρωπο για το καθήκον του, θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Αν ο Ν κληθεί να επιβλέπει αυτούς που εργάζονται εκεί, δουλεύοντας στα νέα πεδία για να σπάσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από ανατολή προς δύση, θα πεις ‘Είμαι εδώ’. Ο αποδεδειγμένος Ν.»

Αυτό το ξόρκι ή η προφορά συνέχισε να εγγράφεται στα ushabti, και έτσι σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται χαραγμένο. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, εισήχθησαν πλήθος καινοτομιών. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ορισμένα από αυτά ήταν μακρύτερα κείμενα από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Παρ’ όλα αυτά, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς δηλώνει το όνομα του νεκρού, ή μια βασική φράση, με το όνομα μέλους οικογένειας ή τις θέσεις που κατείχε.

Τα ushabti αρχικά κατασκευάζονταν κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μεσαίας Βασιλείας φάνηκαν σε πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό αριστείας ήταν η φαιάνς. Γνωρίζουμε ότι παραγόταν σε πολλαπλά αντίγραφα grâce σε καλούπια που διατηρήθηκαν και όπου σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαρακτικά κείμενα δεν ολοκληρώθηκαν, καθώς έλειπε το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν αυτή του μούμια μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινούς ενδύματα. Πολλές με εργαλεία για εργασία στα χωράφια, όπως ένα καλάθι, ένα φτυάρι ή μια βαριά, ως αναφορά στο έργο που επρόκειτο να πραγματοποιηθεί και που περίμενε στον Μετά θάνατον, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο μπορούσαν να υποδηλώνουν άλλες συμβολικές σημασίες.

Μερικοί τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, είτε απλά είτε με εξελιγμένη διακόσμηση. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετούνταν σε μικροσκοπικούς σαρκοφάγους.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα τα ushabti έγιναν αντιληπτά ως υπηρέτες ή ως δούλοι, και για αυτό τον λόγο παραχθήκαν μαζικά. Υπήρχαν τόσο γυναίκες όσο και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές βρισκόντουσαν υπό την επίβλεψη επιβλεπόντων, διακριτών από τη χρήση ενός κίτλου. Αυτό συνέβαινε για τη φαραώ Τουταναχάμωνα: είχε τριακόσια εξήντα πέντε ushabti στη διάθεσή του, ένα για κάθε ημέρα του έτους· τριάντα έξι επιβλέποντες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριοι επιβλέποντες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Σύνολο τεσσάρων hundred και δεκατριών υπηρέτες στον Άλλο Κόσμο. Ο φόβος ότι θα έπρεπε να φέρουν σε πέρας αυτά τα καθήκοντα που ζητούνταν από τον Όσιρι σήμαινε ότι σε μερικές ταφές υπήρχαν ακόμη και ushabti που λειτουργούσαν ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κύριους.

Είναι λογικό να πιστεύει κανείς ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να φέρει ο ίδιος αυτό τον τύπο έργου, και έτσι τη σωστή στιγμή η προφορά που ήταν γραμμένη στο σώμα του ushabti διαβάστηκε ώστε το αντικείμενο να αποκτήσει ζωή και να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φαραώ στη δουλειά.