Αρχαία Αιγυπτιακή Σάμπτι. Ύψος 11 εκ. Ύστερη Περίοδος, 664–332 π.Χ. Φιγούρα - 11 cm

Ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Τελικά Χρόνια, 664 – 332 π.Χ.

ΥΛΙΚΟ: Φαΐενς (faience)

ΜΕΓΕΘΟΣ: Ύψος 11 cm

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Ιδιωτική συλλογή, Λονδίνο, δεκαετίες 1970.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Καλό, δείτε φωτογραφίες.

Το φαϊενς σάμπτι έχει λεπτομερείς μοντελοποιήσεις του προσώπου, της πλόττης γενειάδας, του τρίμερους φρυδιού με τρίχινο φόρτωμα, χέρια και αγκάθια. Το αγαλμάτιο έχει βάση και πίσω κίονα.

Ο Αιγυπτιακός Μετάθάνατος ερμηνευόταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο η αγαθή όσο και η κακή φύση είχαν τη θέση τους. Εκείνοι που ήταν άδικοι ή κακοί τιμωρούνταν για το αιώνιο, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμα και τότε, οι νεκροί που ήταν τόσο ευλογημένοι εξακολουθούσαν να έχουν ανθρώπινες υποχρεώσεις και ανάγκες, όπως και στη ζωή. Η ανάγκη για τροφή και ποτό στον Μετάθάνατο ήταν για αυτούς μόνινη μέριμνα. Αν έπρεπε να εργάζονται στα Πεδία του Αάρου, στο Βασίλειο των Νεκρών, και ως μέλη μιας κοινωνίας που διευθυνόταν από τη θεϊκή ιεραρχία, όλοι - άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και δούλοι, βασιλιάδες και βασίλισσες - έπρεπε να είναι πρόθυμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίσουν τους σπόρους.

Στον κόσμο των ζωντανών αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τις κατώτερες τάξεις της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μαγική λύση: δημιούργησαν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του εαυτού τους, προκειμένου να τα παραδώσουν στους αγγελιοφόρους του επικρατούντος θεού, του Όσιρι, όταν εκείνοι καλούσαν τον νεκρό να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του. Αυτά τα ειδώλια, που τοποθετούνταν ανάμεσα στα κτερίσματα του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τον κύριο και τον υπηρέτη.

Αναφέρονται με το όνομα ushabtis, ο όρος προέρχεται από το sabty ή shabty, από Sawab, το οποίο αντιστοιχεί στην ελληνική λέξη “περσία”, ένα ιερό δέντρο από το ξύλο του οποίου οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να παράγουν αυτά τα ταφικά ειδώλια. Ήταν προς την Τελική Μεσοβασιλική Περίοδο, στην 21η Δυναστεία, περίπου το 1080 π.Χ., που άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο wsbty, δηλαδή “ushebty”. Από τότε ονόματα, όπως “ushabti”, χρησιμοποιούνταν για να σημαίνουν «εκείνος που απαντά» από το ρήμα wsb.

Η χρήση των ushabtis ενσωματώθηκε στους ενταφιασμούς στην Αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσοποταμία και μετά. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν ένα ξόρκι στους Κωδικούς των Κειμένων του Τάφου, αριθμός 472, έτσι ώστε τα ushabtis να απαντούν στην κλήση: “Ο δικαιωμένος Ν. λέει ‘Ω ushabti, προορισμένο για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί να εκτελέσει οποιαδήποτε εργασία ή αν ζητηθεί από τον Ν. μια μη ευχάριστη εργασία, θα πείτε 'Εδώ είμαι'. Αν ο Ν. κληθεί να φυλάξει αυτούς που εργάζονται εκεί, να σκάβουν τα νέα πεδία για να σπάσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο σε βάρκα από την ανατολή προς τη δύση, θα πείτε 'Εδώ είμαι'. Ο δικαιωμένος Ν.”

Αυτό το ξόρκι ή η ρήση καταγράφηκε στους ushabtis, και έτσι στις περισσότερες περιπτώσεις εμφανίζεται εμφανομένο. Από τη Νέα Βασιλεία εμφανίστηκαν πολλές καινοτομίες. Παραδείγματα με κείμενα άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Κάποια από αυτά ήταν σχέδια από το Κεφάλαιο VI στο Βιβλίο των Νεκρών. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο απλώς δηλώνει το ονομά του νεκρού, ή μια βασική ρήση, με το όνομα μέλους οικογένειας ή οι θέσεις που κατείχε.

Οι ushabs ήταν αρχικά κατασκευασμένοι κυρίως από κερί, αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας εμφανίστηκαν σε πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό παράδειγμα ήταν η φαϊενς. Γνωρίζουμε ότι παράγονταν σε πολλαπλά αντίτυπα χάρη σε καλούπια που διατηρήθηκαν, και όπου σε ορισμένες περιπτώσεις τα χαρακτικά κείμενα δεν ολοκληρώνονταν, καθώς έλειπε το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή ήταν αυτή της μουμιόσιμης φιγούρας μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της Δυναστείας XVIII, ειδωλίων διακοσμημένων με καθημερινά ενδύματα. Πολλά μετέφεραν εργαλεία για εργασία στα πεδία, όπως ένα καλάθι, ένα φτυάρι ή ένα σφυρί, ως αναφορά στην εργασία που περίμενε τη μεταθανάτια ζωή, ως συμβολική αναπαράσταση του κυρίου τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο θα μπορούσαν να υποδηλώνουν άλλες συμβολικές σημασίες.

Τυχόν τοποθετούνταν σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι απλά ή με επιμελημένη διακόσμηση. Στη Νέα Βασιλεία τοποθετούνταν σε μικροσκοπικά σαρκοφάγια.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα, τα ushabtis ήρθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας τύπος δούλου, και για αυτό το λόγο παρήχθησαν σε τεράστιους αριθμούς. Υπήρχαν τόσο γυναίκες όσο και άνδρες, συμπεριλαμβανομένων ειδικευμένων σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές βρίσκονταν υπό την επίβλεψη επιστατών, οι οποίοι διακρίνονταν από την χρήση φούστας. Αυτή η περίπτωση αφορά τον φαραώ Τουταγχαμών: διέθετε τριακόσια εξήντα πέντε ushats υπό την εντολή του, ένα για καθεμία ημέρα του έτους· τριάντα έξι επιστάτες, ένας για κάθε ομάδα δέκα εργατών· και δώδεκα κύριους επιστάτες, ένας για κάθε μήνα του έτους. Σύνολο τετρακοσίων δεκατριών υπηκόων στο Άλλον Κόσμο. Ο φόβος ότι θα έπρεπε να εκτελέσουν αυτές τις εργασίες που όρισε ο Όσιρι είχε ως αποτέλεσμα ορισμένοι τάφοι να περιλαμβάνουν ακόμη και ushabs που θα χρησίμευαν ως αντικαταστάτες ή αναπληρωτές, αν χρειαστεί, για τους κύριους.

Είναι λογικό να πιστέψει κανείς ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελέσει αυτό τον τύπο εργασίας ο ίδιος, και έτσι τη σωστή στιγμή η ρήση που είναι γραμμένη πάνω στο σώμα του ushabti διαβάστηκε, ώστε αυτό το αντικείμενο να πάρει ζωή για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον φαραώ στη δουλειά.