Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Καλής ποιότητας μεγάλο Σάμπτι. ύψος 16,5 εκ. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Fine shabti ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαινόζη

Ύψος: 16,5 cm χωρίς βάση.

Κτήση:
- Ιδιωτική συλλογή, Ροζέρ ντε Μοντέγκου ντρα (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόγονος των ανωτέρω.

Κατάσταση: Αδιατάρακτο.

Περιγραφή:

Ούσαμ-τηγ (ushabti) εξαιρετικής λεπτότητας τεχνικής, με αμυγδαλωτή γαλάζια φαίνεια μούμια-μορφής φιγούρα με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Στην αριστερή χείρα κρατά ανοίγιο; στη δεξιά, χειρο-σχοινί και οπλισμένο λώρο για το σακίδιο με τους σπόρους που φέρει στην πλάτη. Ο ούσαμ-τη στηρίζεται σε τραπεζοειδή βάση και υποστηρίζεται από μια πίσω κολώνα. Τα φιλοτεχνημένα χαρακτηριστικά προσώπου είναι επιμελώς αποδομένα· τα αυτιά προβάλουν κάτω από το τριτρόπιο μαλλί, και ο ψεύτικος μούσι είναι μακρύς και πλεκτός, με ελαφρώς καμπυλωτή άκρη.

Ο Αιγυπτιακός Μετάθάνατος εθεωρείτο καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου ο καλός και ο κακός είχαν επίσης τη θέση τους. Οι άδικοι και οι αχάριστοι τιμωρούνταν για όλες τις αιωνιότητες, ενώ οι δίκαιοι απολάμβανε μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί όφειλαν να εκπληρώνουν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως είχαν στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Αποθαν, ήταν μια συνεχής μέριμνα. Στον Βασίλειο των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθανόντες—άντρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό την κυριαρχία των θεών, ο καθένας όφειλε να εργάζεται στα Πεδία του Ιάρου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπέρνουν και να θερίζουν.

Στον ανθρώπινο βίο, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες πραγματοποιούνταν από όσους ανήκαν στα χαμηλότερα επίπεδα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους αντίγραφα από τους εαυτούς τους για να παρουσιαστούν όταν οι αγγελιαφόροι του κυρίαρχου θεού Όσιρι καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτά τα υφαντά, ενσωματωμένα στον κηδειό εξοπλισμό του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον κύριο όσο και τον υπηρέτη.

Αναφέρονται ως ουσαβτ (ushabtis), με τον παλαιότερο όρο σαβτύ ή σαβτύ, παράγωγο από το sawab, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στη ελληνική λέξη “περσία” (περσία), ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις τελετουργικές φιγούρες. Κατά τη διάρκεια της Τρίτης Ενδιάμεσης Περιόδου, στην 21η Δυναστεία, περίπου το 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή, «ushebty». Από τότε, το “ushabti” προέρχεται από το ρήμα wsb, «να απαντά», που σημαίνει «αυτός που απαντά».

Τα ουσαβτ ενσωματώθηκαν σε ταφήσεις στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώιμη Μεσαία Περίοδο και μετά. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τον Μέσο Βασιλιά, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στους Τεκμηρίωση Σκελετών μια φόρμουλα, αριθμός 472, ώστε τα ουσαβτ να απαντούν στην κλήση: «Ο Δικαίος Ν. λέει, “Ω εσύ ουσαβτι, που κατασκεύασες για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τα καθήκοντά του, ή αν επιβληθεί σε αυτόν οποιαδήποτε ανεπιθύμητη εργασία όπως σε οποιονδήποτε άνθρωπο στις εργασίες του, εσύ να πεις: εδώ είμαι. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει όσους εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να καλλιεργήσουν τη γη, ή να μεταφέρουν άμμο με βάρκα από Ανατολή προς Δύση, εσύ να πεις: εδώ είμαι. Ο Δικαίος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται πάνω στα ίδια τα ουσαβτ, γι’ αυτό σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζονται με επίχρισμα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακρύτερες κρίσεις—αυτά που βρέθηκαν στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου νεκρών—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη, στις πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποβιώσαντος ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους σημαντικότερους τίτλους που κατείχε.

Οι ουσαβτ αρχικά έφτιαχαν από κερί, ειδικά στην αρχή. Αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισε να χρησιμοποιείται η πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό εκλέκτο έγινε φαίνεια. Είναι γνωστό ότι παράγονταν μαζικά χάρη στη διατήρηση καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα επιγραφόμενα κείμενα ήταν ατελή, χωρίς το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν αυτή μούμιας, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλές μετέφεραν εργαλεία για εργασία της γης, όπως καλάθια, δοξάρια ή αγκαθωτές, αναφερόμενα στις εργασίες που αναμένεται να εκτελέσουν στα Αποθανικά στο όνομα των κυρίων τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η θέση μέσα στον τάφο μπορεί να υποδηλώνουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία θα μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, τα τοποθετούσαν ακόμα και σε μικροσκοπικά σαρκοφάγους.

Ενώ αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα-Βασιλεία και μετά θεωρούνταν υπηρέτες ή ένα είδος δούλων του αψευδούς ιδιοκτήτη, γεγονός που οδήγησε στη μαζική παραγωγή. Αρχικά, μόνο ένα ουσαβτι κατασκευαζόταν για τον αποθανόντα. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια διαφορετικών δυναστειών, παραγάγονταν μεγάλοι αριθμοί αυτών των φιγούρων: 365 εργατικά σαβτ, ένα για κάθε ημέρα του έτους, αποτελούμενα από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Κάποιες φορούν ρυθμιστές από 36 επιβλέποντες, διαχωρισμένοι από τα κίλτ τους, ένας για κάθε δέκα εργατικά σαβτ (γι’ αυτό και είναι γνωστά ως “αρχηγοί δέκα”). Ο αριθμός υπερβαίνει τα 400 παραδείγματα και καθιερώθηκε ως πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην Πτολεμαϊκή Περίοδο (332–30 π.Χ.). Τέτοιος ήταν ο φόβος της εκτέλεσης αυτών των καθηκόντων που όριζε ο Όσιρι, ώστε σε μερικούς τάφους να συμπεριλαμβάνονται πρόσθετα ουσαβτ ως “αντικαταστάτες” για τα κύρια.

Είναι λογικό να πιστεύεται ότι κανένας φαραώ δεν επεθυμούσε να εκτελεί αυτό τον τύπο εργασίας με τα ίδια του τα χέρια, οπότε όταν χρειαζόταν, διάβαζε την επιγραφή γραμμένη πάνω στο σώμα του ουσαβτι, και αυτό θα ζωντανεύε και θα απαντούσε στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στην εργασία.

Τα φαϊενέ ουσαβτ μοντελοποιήθηκαν από καλούπι δύο μερών. Η ραφή αφαιρούνταν, και ενώ η πάστα ήταν ακόμη υγρή, refinιρίζονταν οι λεπτομέρειες της φιγούρας και οι καταγραφές τοποθετούνταν πάνω στους οποίους χαράχτηκαν ιερογλυφικά επιγραφές. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαβτι μοναδικό, ακόμα και όταν χρησιμοποιούνταν το ίδιο καλούπι. Η φαίνεια είναι ένα υλικό που αποτελείται από ψιλό άμμο, κοντυλιωμένη με σάκχατο-σιλικό με βάση τη σόδο (διοξείδιο του νατρίου και διιονδάνειο από νάτρον). Ψήνεται σε οξειδωτικό περιβάλλον σε περίπου 950°C, το μίγμα παράγει μια γυαλιστερή επίστρωση, καθώς τα καρβονάτ σχηματίζουν μια υάλωση επί επιφανείας. Ήταν μια απλή διαδικασία και, ως εκ τούτου, φθηνό υλικό. Πράσινοι και μπλε τόνοι επιτυγχάνονταν προσθέτοντας μικρές ποσότητες οξειδίου χαλκού, προερχόμενες από μαλαχίτης ή αζουρίτης. Κόκκινοι τόνοι παραγόταν με οξείδιο του σιδήρου, βαθύ μπλε με κοβάλτιο, και μαύρο αναμειγνύονταν οξειδία σιδήρου και μαγνησίου με νερό. Ήταν αρκετό το βάψιμο των επιθυμητών λεπτομερειών με πινέλο πριν το ψήσιμο για να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.