Λαπίς λαζουλί Μπολ - Ύψος: 10 cm - Πλάτος: 4 cm- 206 g - (1)

Λαπίς λαζούλι (ΗΚ.: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; ΗΠΑ: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένας βαθύς μπλε μεταμορφικός βράχος που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και φέρεται από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Το όνομά του προέρχεται από το περσικό λέξη για το πολύτιμο λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα της λέξης για «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικά azul και πορτογαλικά azul, και αγγλικά azure. Η λαπίς λαζούλι είναι πέτρα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά λαζούριτης, πυρίτης και ασβεστίτης. Ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ., η λαπίς λαζούλι εξορυζόταν στις ορυζογωγεύσεις Sar-i Sang,[2] στο Shortugai και σε άλλες ορυζώσεις της επαρχίας Badakhshan στη σύγχρονη βορειοανατολική Αφγανιστάν.[3] Ευρήματα λαπίς λαζούλι, χρονολογημένα το 7570 π.Χ., βρέθηκαν στο Bhirrana, το αρχαιότερο σημείο του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδου, [4] Η Λαπίς ήταν ιδιαίτερα εκτιμητή από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Σφαίρες λαπίς έχουν βρεθεί σε Νεολιθικούς τάφους στο Mehrgarh, το Καύκασο και μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στο φέρετρο προσωπίδας του Τουτάνχαμούν (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει λαπίς λαζούλι προκειμένου να τη συνθλίβει σε σκόνη και να παρασκευάζει ultramarine χρωστική. Το ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, όπως οι Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών προσώπων των ζωγραφών τους, ιδιαίτερα της Παναγίας. Το ultramarine έχει επίσης βρεθεί σε οδοντικές οστούνες μεσαιωνών μοναζιώτων και γραφέων, πιθανώς ως αποτέλεσμα γλείψιμο των πινάχων τους κατά την παραγωγή μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι η λαπίς λαζούλι εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου στο τέλος της περιόδου Ubaid, γ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μία παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι η λαπίς λαζούλι εξορύχθηκε κάπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική اللغة لاژورد lāžavard/lāževard, που γράφεται και لاجورد lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ως προέλευση από ένα τοπικό τοπωνύμιο.

Από τα περσικά, το αραβικό لازورد lāzaward αποτελεί τη γλωσσολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (μέσω του παλαιού γαλλικού azur) όσο και της μεσαιωνικής λατινικής lazulum, που ήρθαν να σημαίνουν «ουρανός» ή «sky». Για να αποφευχθεί η αμφιταλάντευση, χρησιμοποιήθηκε lapis lazulī («πέτρα του lazulum») για να αναφέρεται στο ίδιο το λίθο, και αποτελεί τον όρο που τελικά εισήχθη στην Μέση Αγγλική.[11] Το lazulum etymologically σχετίζεται με το χρώμα blue, και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη blue σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών azul.[11][12]

Ορυχεία βορειοανατολικά του Αφγανιστάν συνεχίζουν να είναι σημαντική πηγή λαπίς λαζούλι. Σημαντικές ποσότητες παρασκευάζονται επίσης από ορυχεία δυτικά της Λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία, και στις Άνδεις στο Χιλή, που αποτελεί την πηγή από την οποία οι Ίνκα χρησιμοποίησαν για την κοπή τεχουργημάτων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στο Πακιστάν, την Ιταλία, την Μογολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό της λαπίς λαζούλι είναι ο λαζούριτης[14] (25%–40%),[αναφορές χρειάζονται] ένας μπλε φελνδσαφτοειδής σιλικάτης ορυκτός της οικογένειας της σοδαλατίτης, με τη φόρμουλα Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Η πλειονότητα της λαπίς λαζούλι περιέχει επίσης ασβεστίτη (λευκό) και πυρίτης ( μεταλλικός κίτρινος). Κάποια δείγματα λαπίς λαζούλι περιέχουν augite, diopside, enstatite, micas, hauynite, hornblende, nosean και υδρογονούσια περιεκτικότητα löllingite geyerite.

Η λαπίς λαζούλι συνήθως εμφανίζεται σε κρυσταλλικά μάρμαρα ως αποτέλεσμα της επαφικής μεταμορφώσεως.

Χρώμα

Βλέποντας τη λαπίς λαζούλι υπό μικροσκόπιο (μεγέθυνση x240)
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία ενός ριζαδικού ανιόνα τρισουλφιδού (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία δισουλφιδικού (S•−2) και τετρασουλφιδικού (S•−4) ριζών μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Οι ριζοανιόνοι αυτοί αντικαθιστούν τα χλωριτικά ιόντα εντός της δομής της σοδαλατίτης.[18] Το ριζικό ανιόνο S•−3 παρουσιάζει ορατή απορροφητική ζώνη στο εύρος 595–620 nm με υψηλή molar absorptivity, οδηγώντας στο φωτεινό μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Η λαπίς λαζούλι βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan, βορειοανατολικά Αφγανιστάν, όπου οι αποθέσεις του ορυχείου Sar-i Sang έχουν αξιοποιηθεί για πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν υπήρξε η πηγή της λαπίς για τον αρχαίο περσικό, αιγυπτιακό και μεσοποταμιακό πολιτισμό, καθώς και για τους μεταγενέστερους Ελλήνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι απέκτησαν το υλικό μέσω εμπορίου με Μεσοποτανίους, στο πλαίσιο των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά τον μέγιστο βαθμό της Εποχής του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Χαραπάν, που τώρα είναι γνωστή ως Shortugai, ιδρύθηκε κοντά στα ορυχεία λαπίς.

Εκτός από τις αφγανικές αποθέσεις, η λαπίς εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της Λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στην αποθέτηση Tultui lazurite. Κερδίζεται σε μικρότερα ποσά στην Αγκόλα, Αργεντινή, Μπ Οι, Αιθιοπία, Πακιστάν.