Μωσαϊκό Λαπίς Λαζούλι διαστάσεων 20 εκ. Μπολ - Πλάτος: 20 cm- 905 g - (1)

Lapis lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι μια βαθύ-μπλε μεταμορφωμένη πέτρα που χρησιμοποιείται ως πολύτιμος λίθος και της οποίας η αξία χρονολογείται από την αρχαιότητα λόγω του έντονου χρωματισμού της. Το όνομά της προέρχεται από τη φαρσινή λέξη για το πολύτιμο λίθο, lāžward,[1] και χρησιμεύει ως ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικά azul, πορτογαλικά azul και αγγλικά azure. Το lapis lazuli είναι ένα πετρώδες υλικό που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά lazurite, pyrite και calcite. Ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ., ο lapis lazuli εξορυσσόταν στις στοές Sar-i Sang,[2] στο Shortugai και σε άλλες στοές στην επαρχία Badakhshan στην σημερινή βορειοανατολική Αφγανιστάν. Τα ευρήματα από lapis lazuli, χρονολογημένα γύρω στο 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, το αρχαιότερο σημείο του Πολιτισμού του Ινδουποασιακού Κράτους.[4] Το lapis ήταν εξαιρετικά εκτιμητό από τον Πολιτισμό της Κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Οι κόχοι από lapis έχουν βρεθεί σε Νεολιθικούς τάφους στο Mehrgarh, στην Καυκάσια και ακόμη μακριά μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στο φέρετρο-μάσκα του Τουτάνχαμούν (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει Lapis lazuli για να τον αλέσει σε σκόνη και να παρασκευάσει ultramarine pigment. Το Ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, συμπεριλαμβανομένων των Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer. Συχνά προοριζόταν για τα ρούχα των κεντρικών μορφών των ζωγραφικών τους έργων, ιδιαίτερα της Παναγίας. Το Ultramarine έχει επίσης βρεθεί στην οδοντική πλάκα οδοντοστοιχίας μονάχων μεσαιωνικών μοναχών και γραφέων, ίσως ως αποτέλεσμα του γλείψιμου των πινέλων τους κατά την παραγωγή μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι το lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου στην τελευταία περίοδο Ubai, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι το lapis lazuli εξορυσσόταν περίπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική لاژورد lāžavard/lāževard, επίσης γραμμένη لاجورد lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ότι προέρχεται από τοπικό τοπωνύμιο.

Από τα περσικά, η αραβική لازورد lāzaward είναι η ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (διά μέσω της παλαιά γαλλικής azur) όσο και του Μεσαίωνα λατινικά lazulum, που ήρθε να σημαίνει «ουρανός» ή « cielo ». Για να αποσαφηνιστεί, το lapis lazulī («πέτρα του lazulum») χρησιμοποιούνταν για να αναφερθεί στην ίδια την πέτρα και είναι ο όρος που τελικά εισήχθη στην Μεσαιωνική Αγγλική.[11] Το Lazulum ετυμολογικά σχετίζεται με το χρώμα μπλε και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη του μπλε σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών azul.[11][12]

Ορυχεία στη βορειοανατολική Αφγανιστάν συνεχίζουν να αποτελούν σημαντική πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπουακάλ (Baikal) στη Ρωσία, και στις Άνδεις στην Χιλή, που αποτελεί την πηγή την οποία χρησιμοποίησαν οι Ίνκας για τη χάραξη τεχνουργημάτων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στο Πακιστάν, την Ιταλία, τη Μογολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του lapis lazuli είναι το lazurite[14] (25%–40%),[αναφορά χρειάζεται] ένα μπλε φελδοσπαθοειδές μεταλλοκρυσταλλικό ορυκτό της οικογένειας της σοδαλιδηίας, με τον τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O.[15] Το μεγαλύτερο μέρος του lapis lazuli περιέχει επίσης calcite (λευκό) και pyrite (ορφανό κίτρινο μέταλλο). Ορισμένα δείγματα περιέχουν augite, diopside, enstatite, μίκα, hauynite, hornblende, nosean, και sulfur-rich löllingite geyerite.

Το lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται σε κεραμίτη μάρμαρο λόγω επαφικού μεταμορφισμού.

Χρώμα
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του τρισουρικού ριζικού ανιόντος (S•−3) στο κρυστάλλωμα.[16] Η παρουσία διασουρικών (S•−2) και τετρασουρικών (S•−4) ριζών μπορεί να μετακινήσει το χρώμα προς το κίτρινο ή κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτές οι ριζικές ανιόνες αντικαθιστούν τα ιόντα χλωρίου μέσα στη δομή της σoδαλιδης.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 εμφανίζει ορατό εύρος απορρόφησης στα 595–620 nm με υψηλή μολαρική απορροφητικότητα, οδηγώντας στο έντονο μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Το lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστολιθικούς σχηματισμούς στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan, βορειοανατολικά Αφγανιστάν, όπου οι αποθέσεις της στοάς Sar-i Sang εργάζονται εδώ και πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν υπήρξε η πηγή του lapis για αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και Μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμήθευσαν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποτάμιους, ως μέρος των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά την ακμή του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Χαραπάν, σήμερα γνωστή ως Shortugai, εγκαταστάθηκε κοντά στις περιοχές εξόρυξης lapis.

Εκτός από τα αφγανικά κοιτάσματα, το lapis εξακολουθεί να εξάγεται στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπάικαλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο απόθεμα Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες στην Αγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν.