Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Ωραία μεγάλη Σάμπτι. Ύψος 16,5 cm. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Fine shabti ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιάνς

Ύψος: 16,5 cm χωρίς βάση.

Προέλευση:
- Ιδιωτική συλλογή, Roger de Montégudet (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, κτήμα μέσω κληρονομιάς από τα ανωτέρω.

Κατάσταση: Αλώβητο.

Περιγραφή:

Ουσάφτι (ushabti) εξαιρετικής τεχνικής, με ανοιχτό κυανογάλαζο φαιάνς μούμια μορφή, με τα χέρια σταυρωμένα πάνω στο στήθος. Στην αριστερή χέρι κρατάει φτυάρι· στην δεξιά, πόδι-φτυάρι και ο πλεγμένος κορδονάς για το σακίδιο σπόρων που φέρει στην πλάτη. Το ουσαφτι στηρίζεται σε βάση τραπεζοειδούς σχήματος και υποστηρίζεται από πίσω στήλη. Οι λεπτομέρειες του προσώπου αποδίδονται με εξαιρετική ακρίβεια· τα αυτιά protrude κάτω από τη τρίσφαρη κομμάτια μαλλιών, και η ψεύτικη γενειάδα μακριά και πλεγμένη, με μικρά καμπυλωτές άκρη.

Η Αιγυπτιακή Μετά θάνατον ζωή θεωρείτο ως καθρέπτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Οι αδικημένοι και οι διεστραμμένοι τιμωρούνταν για πάντα, ενώ οι δίκαιοι ζούσαν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί έπρεπε να καλύπτουν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως και στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Κόσμο της Μέρας ήταν συνεχής μέλημα. Στον Βασίλειο των Νεκρών, όπου όλοι οι απόθαντες—άνδρες και γυναίκες, αφεντικά και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό την εξουσία των θεών, ο καθένας ήταν υποχρεωμένος να εργάζεται στα Πεδία της Ιάου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν.

Στην επίγεια ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από τους ανήκοντες στα χαμηλότερα επίπεδα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν τη μοίρα αυτή, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους «αντιπροσώπους» από τον εαυτό τους κατασκευασμένους για να παρουσιαστούν όταν οι απεσταλμένοι του κυρίαρχου θεού Όσιρι τους καλούσαν να εκπληρώσουν τα καθήκοντά τους. Έτσι, αυτά τα φυαλόμορφα αγαλματίδια, ενταγμένα στον νεκρικό εξοπλισμό του τάφου, היו εικόνες που αντιπροσώπευαν και τον δεσπότη και τον υπηρέτη.

Αυτά είναι γνωστά ως ουσαφτί, ο αρχικός όρος sabty ή shabty, παράγωγο από το sawab, που σημαίνει το ελληνικό «περσία» (περσία), ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να φτιάχνουν αυτές τις νεκρικές απεικονίσεις. Ήταν κατά την Τρίτη Μεσοκρατία, στη δυναστεία 21, γύρω στο 1080 π.Χ., όταν άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή «ushebty». Από τότε, «ushabti» προήλθε από το ρήμα wsb, «να απαντά», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Ουσάφτι εντάχθηκαν στους ταφούς στην αρχαία Αίγυπτο από τη Πρώτη Μεσοκρατία και μετά. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στους Κείμενα Κουφον, φόρμουλα αριθμός 472, ώστε τα ουσαφτί να απαντούν στην κλήση: «Ο Δικαίωση Ν. λέει, ‘Ω εσύ ουσαφτι, που επιτέθηκε για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τα καθήκοντά του, ή αν σε επιβληθεί οποιαδήποτε ακούσια εργασία όπως σε κάθε άνθρωπο στην εργασία του, εσύ θα πεις: ιδού ειμί. Αν κληθεί ο Ν. να εποπτεύει αυτούς που εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να καλλιεργήσει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με πλοίο από Ανατολή προς Δύση, εσύ θα πεις: ιδού ειμί. Ο Δικαίωση Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται ακόμα και στους ουσαφτί, γι’ αυτό σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζονται επενδεδυμένα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, πολλοί καινοτόμοι ήρθαν στην επιφάνεια, και παραδείγματα με μακρύτερα κείμενα—αυτά που βρίσκονται στο Κεφ. VI του Βιβλίου του Θανάτου—άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος, ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους σημαντικότερους τίτλους που κατείχε.

Οι ουσαφτί αρχικά κατασκευάζονταν από κερί, κυρίως στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισε η χρήση λίθου. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό εκλέκτο καταξιώθηκε ως φαιάνς. Είναι γνωστό ότι μαζικά παραγόντουσαν χάρη στη διατήρηση καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα εγγραφόμενα κείμενα ήταν ατελή, χωρίς το όνομα του κατόχου. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν αυτή της μούμιας, έως την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, μορφές διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλά κουβαλούσαν εργαλεία για την εργασία της γης, όπως καλάθια, κλαδιά ή φτυάρια, αποτρέποντας τις εργασίες που θα έπρεπε να εκτελέσουν στον Μετά θάνατον για λογαριασμό των αφεντικών τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο ενδέχεται να υποδηλώνουν επιπλέον συμβολικούς νοήματα.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη και τοποθετούνταν σε μικροσκοπικά σαρκοφάγα.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και μετά ήρθαν να θεωρούνται υπηρέτες ή ένας είδος δούλων του αψευδούς ιδιοκτήτη, κάτι που οδήγησε στην παραγωγή μεγάλου αριθμού. Αρχικά, κατασκευαζόταν μόνο ένα ουσαφτι για τον αποθανόντα· ωστόσο, κατά τη διάρκεια διαφορετικών δυναστεών, παραχθήκαν μεγάλοι αριθμοί αυτών των φιγούρων: 365 εργάτες ωαφτί, ένας για κάθε ημέρα του έτους, που απαρτίζονταν από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Μερικές φορές καθοδηγούνταν από 36 επιβλέποντες, διακρινόμενοι από τα φερόμενα?.. της γραμμής, ένας για κάθε δέκα ουσαφτί (γι’ αυτό γνωστοί ως «αρχηγοί των δέκα»). Ο αριθμός ξεπερνά τα 400 παραδείγματα και έγινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην Πτολεμαϊκή Περίοδο (332–30 π.Χ.). Τόσο μεγάλη ήταν ο φόβος για την εκτέλεση αυτών των καθηκόντων που σε ορισμένους τάφους προστέθηκαν επιπλέον ουσαφτί ως «υποκατάστατα» για τα κύρια.

Είναι λογικό να πιστεύεται ότι κανένας φαραώ δεν επιθυμούσε να φέρει το είδος αυτής της εργασίας με τα ίδια του τα χέρια, έτσι όταν χρειάστηκε, έγραφε την επιγραφή γραμμένη πάνω στο σώμα του ουσαφτί, και αυτό θα ζωντανεύεται για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στην εργασία.

Τα φαιάνς ουσαφτί σχεδιάστηκαν από καλούπι δύο μερών. Η ραφή αφαιρούνταν έπειτα, και ενώ η πάστα παραμένοντας νωπή, οι λεπτομέρειες της μορφής τελειοποιούνταν και τα πεδία χαράσσονταν, πάνω στα οποία γλυπτόταν τα ιερογλυφικά επιγραφές. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαφτι μοναδικό, ακόμη και όταν χρησιμοποιούνταν το ίδιο καλούπι. Φαιάνς είναι ένα υλικό που αποτελείται από ψιλό άμμο συγκολλημένο με ένα σιλικό του βασισμένου σε νατριώ(χλώριο σόδας) και ανθρακικό νάτριο. Ψήνεται σε οξείδωση περιβάλλοντος κοντά στους 950°C, το μίγμα παράγει τελειώματα γυαλισμένα, καθώς οι ανθρακικοί σχηματίζουν μια γυαλίζουσα στρώση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και επομένως ένα φτηνό υλικό. Πράσινοι και γαλάζιοι τόνοι επιτυγχάνονταν με την προσθήκη μικρών ποσοτήτων οξειδίου χαλκού, προερχόμενα από μανάκι ή αζουρίτη. Κόκκινοι τόνοι παραγόντουσαν με οξειδίου σιδήρου, βαθύ μπλε με κοβάλτιο, και μαύρο με ανάμειξη οξειδίων σιδήρου και μαγνησίου με νερό. Ήταν αρκετό να ζωγραφίσετε τις επιθυμητές λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το κάψιμο προκειμένου να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.