Quintiliano - Quintiliani Declamationes - 1665

Declamationes με Variorum Notis (Declamationes Undeviginti του M. Fabii Quintiliani. Declamationes του M. Fabii Avi καί Calpurnii Flacci. Dialogus του Auctoris Incerti περί των αιτίων της Διαφθοράς της Ευγλωττίας. Με Variorum Notis) (και κάτω αναφέρεται Tomus II - πιθανώς τυπογραφικό λάθος).
Υπότιτλος [με:] Institutiones Oratoriae (του M. Fabii Quintiliani Institutionum Oratoriarum. Libri Duodecim. Με εξαιρετική φροντίδα για την πιστότητα των αρχαιότερων κωδίκων, αναγνωρισμένων καί αποκαταστημένων. Στην παρούσα καινούργια έκδοση προστέθηκαν Declamationes, που συλλέχθηκαν τόσο από P. Pithoei, J. C. Clarissimi, όσο και από άλλες Βιβλιοθήκες & εκδόσεις. Με τα Notes Turnebi, Camerarii, Parei, Gronovii κ.α. Με Ευρετήριο λεπτομερέστατο, τόσο στην Κείμενο, όσο και στα Σημειώσεις).

Δύο τόμοι σε δύο τόμους σε 8vo μακρά (διαστάσεις cm 12,5 x 20,5). Λίβερντς Ολλανδίας και Ρότερνταμ, Εκδοτική Hackiana, 1665. Ο πρώτος τόμος, οι “Declamationes”: προκείμενο με ωραία χάραξη από τον π. π. («R. a Perlyn fe»), προσωπογραφία με σφραγίδα εκτύπωσης και αετό και motto “Movendo”, σελίδες 784 + 7 (ευρετήριο) + 1 στήλη· Δεύτερος τόμος, οι “Institutiones Oratoriae”: προκείμενο ωραία χαραγμένο από τον π. π., προσωπογραφία με σφραγίδα εκτυπώσεως, σελίδες (28) με προλογό του Άγγελου Πολιζιάνο και Επιστολή Αφιερωτή προς τον Δ. Πέτρο Κασταλλιάν, 916 + 30 (ευρετήριο) + 2 στήλες. Και τα δύο τεύχη έχουν παλαιούς δερμάτινους φιρμάρι με τίτλο καί αριθμό τόμου στο οπίσθιο. Μια συνήθης και φυσιολογική προς το κιτρίνισμα γήρανση των σελίδων αλλά αντίτυπα σε σταθερό βιβλιοδεσία, εκτυπωμένα σε καλή χαρτιά και με καλή απόδοση. Πρέπει να σημειωθεί ότι η παράδοση αποδίδει στον Κωντίνηιανό Quintilian δύο συλλογές “Declamationes” (οι 19 Maiores, με ορισμένη απόδοση στον Συγγραφέα, καλά εξηγημένα, τα θέματα τους εξετάζονται πλήρως, και εδώ περιέχονται στον τόμο Ι μαζί με τον αβέβαιο διάλογο “De Causis Corruptae Eloquentiae”; και οι 338 Minores, εκ των οποίων μόνο 145 έχουν φτάσει σε εμάς, συχνά σε μορφή πρόχειρης στήλης, και εδώ περιέχονται στον δεύτερο τόμο μαζί με το “Institutio Oratoria”); από αυτά μόνο μερικά θα μπορούσαν να ανάγονται στον Quintilianus, ενώ τα άλλα, κυρίως οι πολυάριθμες “Minora”, ήσαν βέβαια έργο σχολής· πιθανώς της ίδιας σχολής του Quintilianus (αναφέρεται μάλιστα ως “Declamationes pseudo-quintilianee”). Εδώ προτείνουμε δύο σειρές σχετικών με το σπουδαιότερο έργο ρητορικής της ρωμαϊκής αρχαιότητας, το “Institutio Oratoria”, σε συνάφεια με ό,τι έχει μπορέσει να ανασυστηθεί, το “De causis corruptae Eloquentiae”, καì με ό,τι μας έχει απομείνει από τα άλλα έργα του Quintilianus, τις “Declamationes”. Marco Fabio Quintiliano (30–40 μ.Χ.) ήταν διδάσκαλος της ρητορικής και είχε μεταξύ των μαθητών τον Πλίνιο τον Νεότερο. Δεν είναι γνωστή η ακριβής ημερομηνία θανάτου του Quintilianus, αλλά υποτιθέται ότι δεν απέχει πολύ από το τέλος της Ηγεμονίας των Σεβών. Μετά από είκοσι χρόνια διδασκαλίας αποφάσισε να αποσυρθεί από τα καθήκοντά του και αφιερώθηκε στη συγγραφή ενός διαλόγου στον οποίο εξέθεσε τη θέση του για τη σταδιακή διαφθορά της τέχνης της ρητορικής. Ο Quintilianus έγραψε πρώτα το έργο “De causis corruptae eloquentiae” και ακολούθησε το “Institutio Oratoria”. Το “De causis corruptae eloquentiae” έχει χαθεί και δεν θα μπορούσαμε να επιχειρήσουμε να ανασυνθέσουμε το περιεχόμενό του, παρά μόνο από την τροπή της σκέψης που ο συγγραφέας παρουσιάζει στο κύριο έργο του, το “Institutio oratoria”. Κατά τον πρώτο αιώνα μ.Χ. τέθηκε υπό την προσοχή των λατινικών λογίων το πρόβλημα της “μεγάλης ρητορικής”, αυτής που είχε κάνει διάσημη την Αίθουσα της Συνόδου της Ρώμης επί Κέσσινό, πλέον μόνο ανάμνηση του παρελθόντος. Οι θέσεις των λατινών λογίων γύρω από τις αιτίες της παρακμής της ρητορικής βασίζονταν σε δύο βασικούς λόγους: από τη μια οι σχολές, που είχαν χάσει τη δυνατότητά τους να διδάσκουν λόγω έλλειψης κατάλληλων δασκάλων· συνεπώς το ποιοτικό επίπεδο που παρείχαν είχε γίνει τόσο κατώτερο που οι νέοι δεν ήταν πλέον προετοιμασμένοι όπως παλιά και, έτσι, δεν μπορούσαν πλέον να συναγωνιστούν τα μοντέλα των μεγάλων δασκάλων του παρελθόντος. Από την άλλη πλευρά, το μεταβαλλόμενο πολιτικό πλαίσιο: επί Κέσσινου οι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονταν από τη Σύνοδο ύστερα από διάσκεψη, όπου καθένας έπρεπε να επιβάλει τη θέση του στους αντιπάλους. Αντίθετα, τη σημερινή εποχή, οι ελευθερίες της δημοκρατίας είχαν εξαφανιστεί και όλες οι σημαντικότερες αποφάσεις έπρεπε να λαμβάνονται από τον αυτοκράτορα και τη βασιλότυ του· κατά συνέπεια είχε αφαιρεθεί ακόμη και η ανάγκη για ικανούς ρητορετές. Η πρώτη γραμμή σκέψης μπορεί να αποδοθεί ακριβώς στον Quintilianus, ο οποίος γι’ αυτόν τον λόγο επελέγη από τους Φλαβούς για να επιφέρει εκείνην την οποία θα μπορούσε κανείς να ονομάσει ριζική μεταρρύθμιση του κρατικού σχολείου (σχολικό σύστημα, πρόγραμμα, διδασκαλία, παιδαγωγικές γραμμές) και αυτό ακριβώς μαρτυρείται από το “Institutio oratoria”. Η δεύτερη, από την άλλη, επιρρίπτει τα αίτια στον Τάκιτο και γι’ αυτόν τον λόγο μαρτυρείται το “Dialogo de Oratoribus”. Το “Institutio oratoria” συντάχθηκε περίπου μεταξύ 90 και 96 μ.Χ. και είναι ένα έργο χωρισμένο σε δώδεκα βιβλία αφιερωμένα στον Βιτίριο Μαρκέλλο, διάσημο πρόσωπο στην Αυλή του Δομητϊανού. Στο έργο συνεισφέρουν τα θεραπεύματα της διδασκαλίας του Quintilianus αλλά και η διδασκαλία του, σε συμφωνία με την σκέψη του Κικέρωνος για το ότι η ρητορική είναι μια επιστήμη που πρέπει να μορφώσει τον πολίτη και τον ηθικά υπόδειγμα άνθρωπο. Ο Κικέρων αποτελεί για τον Quintilianus το αποκορύφωμα και το μοντέλο της ρωμαϊκής ρητορικής και ο Quintilianus εξηγεί τη “μεγάλη ρητορική” της Αίθουσας της Συνόδου της Ρώμης, πλέον λησμονημένη. Σε αυτήν ο συγγραφέας παραθέτει ελληνικές και λατινικές πηγές, συζητά τις θέσεις των προκατόχων με ηρεμία και ισορροπία κρίσης, θέτει τα προβλήματα με σαφήνεια και αναπτύσσει τη συγγραφή σε έναν ρητορικό τόνο. Με αυτόν τον τρόπο το “Institutio oratoria” μπορεί να θεωρηθεί ως σύμμικτη σύνοψη της αρχαίας ρητορικής, ακριβώς επειδή μπορεί να διαβαστεί ως συλλογή υλικού που διατήρησε τις επιτευχθέντες της επιστήμης και της τέχνης της επικοινωνίας και της πειθούς, φέρνοντας μαζί σαφή συνεπάγόμενα σε σχέση με τις ιστορικο-πολιτισμικές συνθήκες στις οποίες βρίσκεται, ειδικότερα σε σχέση με δύο προβλήματα: τη μεταβολή της λειτουργίας του ρητό στο δημόσιο βίο και τις νέες στυλιστικές τάσεις. Και να πώς και τα δύο προβλήματα συνδέονται με τη διαφθορά της ευγλωττίας και συνεπώς με την παρακμή της, με αίτια τεχνικού και ηθικού χαρακτήρα.

Christian Matthias Theodor Mommsen (Garding, 1817 - Charlottenburg, 1903), Γερμανός ιστορικός, νομισματολόγος, νομικός, επιγραφολόγος και φιλόλογος, γενικά θεωρείται ο μεγαλύτερος κλασικιστής του 19ου αιώνα, έγραψε για το έργο: “Είναι ένα από τα πλέον εκλεκτά έργα που έχουμε από τη ρωμαϊκή αρχαιότητα, εμπνευσμένο από καλό γούστο και σωστό κριτήριο, απλό στη νοηματική και στη σύνθεση, διδακτικό χωρίς σπαяξία, ελκυστικό χωρίς ανάγκη προσωπικής προσπάθειας, σε αντίθεση με τη φτωχή και επιφανειακή λογοτεχνία της εποχής.”