Ένα γλυπτό από Τερρακότα - Τζενέ - Μάλι (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Ένα κεραμικό γλυπτό τερρακότας Ντζενε‑Τζενο (Djenné‑Jeno), περιοχή Γιούαρού, Μάλι.

Αυτό το χάλκινο (τερρακότας) αγαλματίδιο από το Ντζενε‑Τζένο, στον εσωτερικό δέλτα του Νίγκερ στο Μάλι, διακρίνεται για την επίτηδες μετωπική και συμπαγή απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος, όπου η μάζα του κορμού υπερισχύει ενός εξαιρετικά στυλιζαρισμένου ανατομικού σχηματισμού: το κεφάλι, σχεδόν σφαιρικό και ελαφρώς γερμένο προς τα πίσω, φέρει ένα πρόσωπο με χαρακτηριστικά που περιορίζονται σε μερικές ουσιώδεις φόρμες — στενά, αμυγδαώδη μάτια, μικρή, τριγωνική μύτη και οριζόντιo στόμα με παχιά χείλη — που προσδίδουν στην έκφραση μια ήρεμη και απόμακρη εσωτερική επιφύλαξη· τα χέρια, εξαιρετικά μακριά και δυνατά, εκτείνονται κατά μήκος του σώματος και στη συνέχεια λυγίζουν προς τα εμπρός, ενώ το μοντέλο τονίζει τους ώμους και τις αρθρώσεις μέσω πολυάριθμων εφαρμοσμένων κυκλικών εξογκωμάτων, κατανεμημένων ισομερώς σε κορμό, πλάτη και άκρα. Αυτές οι ανεβασμένες κουκκίδες, μερικές από τις οποίες διαθέτουν κεντρικό οδοντωτό οβάλ, συνιστούν ένα από τα πιο αξιοσημείωτα γλυπτικά στοιχεία του έργου: η ακριβής τους λειτουργία δεν μπορεί να εξακριβωθεί με παρατήρηση μόνο, αλλά μπορεί να αντιπροσωπεύουν σωματικά διακοσμητικά, χαραγματικά σημάδια, φυλαχτά ή, ευρύτερα, σύμβολα που συνεισφέρουν στην κοινωνική και ιεροτελεστική κατασκευή του απεικονιζόμενου ατόμου. Το ευδιάκριτα καθορισμένο γυναικείο στήθος, συνδυασμένο με τον μεγάλο δίσκο-περαστικό μεντεσμό που τοποθετείται στο κέντρο του κορμού και τις σειρές από εγχαρακτωμένα σχήματα σε μορφή «V» που θυμίζουν πολλαπλούς αλυσίδεες κολιέ, υπογραμμίζει τη σημασία της διακόσμησης και της σωματικής ταυτότητας· φαντάζει ότι σχετίζεται περισσότερο με μια κοινωνικά σημαντική απεικόνιση παρά με ένα ατομικό πορτρέτο, πιθανώς αποτυπώνοντας κοινωνικό στάτους, γονιμότητα, προστασία ή ένταξη. Ο πηλός, που κυμαίνεται σε χρωματισμό από κοκκινωπή ώχρα έως πορτοκαλί, διατηρεί μια ματ, λεπιδωτή επιφάνεια με περιοδικές ρωγμές, κενά και χρωματικές μεταβολές που αποκαλύπτουν τόσο τη μεθοδολογία της διαμόρφωσης — πιθανώς με τη συμπληρωματική εφαρμογή στοιχείων — όσο και την υλική ιστορία του αντικειμένου. Από ανθρωπολογική σκοπιά, αυτό το γλυπτό εντάσσεται σε έναν σώμα αρχαίων παραδόσεων μαλακής πηλούς (terracotta) από την περιοχή του Μεσαίου Νίγκερ, όπου το ανθρώπινο σώμα λειτουργεί ως κύριο μέσο για σύμβολα — κοσμήματα, ανάγλυφα, στάσεις και αναλογίες — συνδυαζόμενα εκφράζουν όχι τόσο μια φυσιοκρατική απεικόνιση όσο έναν γνήσιο οπτικό κώδικα του ατόμου και της θέσης του μέσα στην κοινωνική, προγονική και ιερουργική τάξη.

Οι φιγούρες του Djenné από Terracotta είναι γλυπτικές δημιουργίες που φτιάχνονται στην περιοχή του Εσωτερικού Δέλτα του Νίγκερ, στο τμήμα που σήμερα ονομάζεται Μάλι, κυρίως από τον 11ο έως τον 16ο αιώνα μ.Χ. Συνδέονται με τον αρχαιολογικό χώρο του Djenné‑Jeno (ή Djenné‑Jeno), ο οποίος υπήρξε ένα από τα πρώτα αστικά κέντρα της υπασιακής Δυτικής Αφρικής και είναι σημαντικός για την κατανόηση της άνοδος της κοινωνικής πολυπλοκότητας στην περιοχή. Οι φιγούρες συχνά είναι ανθρώπινες, αλλά κάποιες φορές ζωομορφικές ή μυθολογικές· η λειτουργία τους παραμένει αβέβαιη, παρότι οι μελετητές προτείνουν ιεροτελεστιακές, προγονικές, προστατευτικές ή συμβολικές τους αποστολές.
Δομικά, τα Ντζενέ χρήζουν κατασκευής από πηλό (τερρακότα) και καίονται, συνήθως σε ανοιχτές καμίνες ή φούρνους. Τα σώματα συχνά είναι επιμηκυμένα, με τετράγωνους ή ευρύτερα επίπεδους ώμους, με άκρα που είναι στυλιζαρισμένα αντί να είναι πλήρως φυσιοκρατικά. Τα πρόσωπα συχνά φέρουν αμυγδαώδη μάτια, έντονες μύτες και στόματα, και μεγάλα αυτιά. Διακοσμητικά στοιχεία όπως χαραγματικά σχέδια, ανεβασμένες μικρές μολύβες (pastilles), χαραγμένες διακοσμήσεις (γραμμικά σχέδια, γεωμετρικά μοτίβα) ή κουκκίδες μπορεί να υπάρχουν στην επιφάνεια. Κάποιες φιγούρες κάθεται, γονατίζουν, στέκονται ή βρίσκονται σε γονυκλισία. Κάποιες είναι σχετικά μικρές (περίπου 10‑15 εκ.), άλλες φτάνουν τα 30‑50 εκ. ή περισσότερο σε ύψος. Κάποιες φέρουν ανεβασμένες προεξοχές ή εξογκώματα στο δέρμα, τα οποία ερμηνεύονται ποικιλοτρόπως (διακοσμητικά, ιεροτελεστικά ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, αντανακλαστικά σωματικών ασθενειών ή συμβολικών ασθενειών).
Όσον αφορά το ύφος, υπάρχει ποικιλία αλλά και ορισμένα επαναλαμβανόμενα μορφολογικά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, ορισμένες φιγούρες παρουσιάζουν ομαλά επιφανειακές επιφάνειες, άλλες είναι πλούσια διακοσμημένες. Κάποιες έχουν ελάχιστη σωματική λεπτομέρεια, μόνο με την υπόδειξη δαχτύλων ή δακτύλων ποδιών, ενώ άλλες είναι πιο συγκεκριμένα διαμορφωμένες. Η κατανομή των κορμών, το μακρύ λαιμό, το μέγεθος του κεφαλιού και τα χαρακτηριστικά του προσώπου δείχνουν τόσο ατομικές διαφορές όσο και κοινές συμβάσεις, υποδηλώνοντας ελευθερία των τεχνιτών και πολιτισμικές νόρμες.
Χρονικά, οι δοκιμές θερμοαποστραγγιστικής φωτονικής (thermoluminescence) και η στιλιστική σύγκριση τοποθετούν πολλές φιγούρες με αξιοπιστία στον 12ο‑15ο ή 15ο‑17ο αιώνα μ.Χ. Ένα παράδειγμα: μια μικρή φιγούρα (περίπου 11,4 εκ.) ελέγχθηκε στο Κέιμπριτζ και χρονολογήθηκε σε 1485‑1615 μ.Χ. (±65 έτη). Άλλες, αντίθετα, έχουν παλαιότερες ημερομηνίες βάσει συμφραζομένων στις φάσεις II και III του Djenné‑Jeno.
Όσον αφορά το κοινωνικό ή ιεροτελεστικό νόημα αυτών των φιγούρων, οι μελετητές έχουν προτείνει ότι μπορεί να αντιπροσωπεύουν προγόνους, πνεύματα ή οικιακές θεότητες· ορισμένες ίσως εξυπηρετούσαν σε ιερά ή ιδιωτικά θέματα αφιέρωσης. Κάποιες φιγούρες συναντώνται συνδεδεμένες με θυσίες ή σε οικίες δαπέδου, σε συμφραζόμενα που υποδηλώνουν διασύνδεση μεταξύ οικιακού και ιερού. Τα ανεβασμένα μοτίβα ή οι τεμάχια μπορεί να υποδηλώνουν κοινωνικό στάτους, συγγένεια ή εμπειρία (για παράδειγμα ενδείξεις ασθένειας), αλλά δεν υπάρχει κοινή ακαδημαϊκή συναίνεση.
Η εικονογραφία ορισμένων μοτίβων, όπως φίδια, εμφανίζεται σε ορισμένες προτομές, ιδιαίτερα στην περιοχή του στήθους ή του κορμού, με μερική ενσωμάτωση στο ανθρώπινο σώμα, υποδηλώνοντας συμβολικά πεδία (ίαση, πνευματική δύναμη, όρια ζωής/θανάτου). Επίσης, οι στάσεις σώματος όπως γονυκλισία, κρύπτη, ή ικεσία, μαζί με την έλλειψη περίτεχνης ενδυμασίας και την κύρια παρουσία σωματικής διακόσμησης, συμβάλλουν στην ερμηνεία με όρους ιεροτελεστίας, πένθους ή επικοινωνίας με τους προγόνους.
Η διατήρηση και καταγωγή ποικίλλουν. Πολλές φιγούρες αποκολλήθηκαν από τα αρχικά τους συμφραζόμενα πριν από την συστηματική αρχαιολογική εργασία, γεγονός που περιπλέκει την χρονολόγηση και ερμηνεία. Κάποιες έχουν τεστ θερμοαποφόρτισης· πολλές έχουν χάσει άκρα ή προσαρτήματα· υπολείμματα χρωμάτων παραμένουν σε ελάχιστες περιπτώσεις. Η διακόσμηση στην επιφάνεια (χαράγματα, εγχαράξεις, pastilles) είναι συχνά το καλύτερο διατηρημένο στοιχείο για την αρχική εμφάνιση.

Αναφορές:
Εθνικό Μουσείο του Σζτσζτσιν (National Museum in Szczecin). “Figure MNS/AF/2902 – Terracotta items from the ancient city of Djenne‑Jeno …” δεδομένα συλλογής Szczecin.
Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM). “Terracotta statuette, Djenné (Niger River Valley), 12th‑15th c. AD, 37 cm.”
Christie’s. “A Djenne terracotta figure seated with the arms free …” περιγραφή Lot.
Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM). “Terracotta statue, Djenné (Niger River Valley), 13th c. AD, 27 cm.”
Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM). “Terracotta statuette covered in pastilles, Djenné‑Djeno, 13th c. AD, 17 cm.”
Sotheby’s. “Djenne Terracotta Figurine, Mali, ca. 15th‑17th century” με ανάλυση θερμολυμβαντικής.
Smarthistory. “Seated Figure (Djenné peoples), 13th century, Mali, Inland Niger Delta region …” συμπεριλαμβανομένης της στιλιστικής ανάλυσης.
Sotheby’s / Hélène Leloup. Statue, Djennenké, λεπτομερής περιγραφή του μυθολογικού μοτίβου φιδιού και του χτένισματος.

Μερικές από τις πληροφορίες παράγονται από τεχνητή νοημοσύνη και βασίζονται σε δημοσιευμένες πηγές στους τομείς της εθνογραφίας, αρχαιολογίας και ιστορίας της τέχνης.

Ενημερωτής: Γιώργος Yoro

Αριθ. Εξοπλισμού MAZ21462

Νομικό Πλαίσιο

Σύμφωνα με τη Συνέλευση UNESCO του 1970 σε συνδυασμό με τον νόμο Kulturgutschutz Gesetz (KGSG), κάθε αξίωση επιστροφής πολιτιστικού αγαθού παραγράφεται τρία χρόνια μετά την απόκτηση γνώσης από τις αρμόδιες αρχές της χώρας προέλευσης για τη θέση του αντικειμένου και την ταυτότητα του κατόχου του.
Όλα τα αντικείμενα από μπρούντζο και terracotta που προσφέρονται έχουν εκτεθεί δημόσια στη Γκαλεριά Jaenicke του Βολφγκάγκ Χάενικε από το 2001. Οργανώσεις όπως DIGITAL BENIN και ακαδημαϊκά ιδρύματα όπως το Technical University of Berlin, που έχουν εμπλακεί εντατικά σε έρευνες αποκατάστασης (translocation-project) τα τελευταία επτά χρόνια, γνωρίζουν το έργο μας, έχουν ελέγξει μεγάλα τμήματα της συλλογής μας και έχουν επισκεφθεί εμάς στην εξάρτηση μας στο Λομέ, Τόγκο, μεταξύ άλλων, για να μάθουν για το διεθνές εμπόριο Τέχνης επί τόπου. Επίσης, η Εθνική Επιτροπή για Μουσεία και Μνημεία (NCMM) στο Αμπούja, Νιγηρία, έχει ενημερωθεί για τη συλλογή μας. Σε καμία περίπτωση στο παρελθόν δεν έχουν υπάρξει αξιώσεις επιστροφής κατά ιδιωτικών ιδρυμάτων όπως η Γκαλερί Wolfgang Jaenicke.

Η γκαλερί μας αντιμετωπίζει αυτές τις δομικές προκλήσεις μέσω πολιτικής της μέγιστης διαφάνειας και τεκμηρίωσης. Εάν προκύψουν ερωτήματα ή αβεβαιότητες, σας προσκαλούμε να επικοινωνήσετε μαζί μας. Κάθε υπόθεση θα εξεταστεί επιμελώς χρησιμοποιώντας όλους τους διαθέσιμους πόρους.