Χειροποίητο διακοσμητικό από λαπίς λαζούλι Στιλβωμένος- 545 g

Lapís lazuli (UK: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; US: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένας βαθύς μπλε μεταμορφικός λίθος που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και ο οποίος εκτιμάται από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Το όνομά του προέρχεται από τη περσική λέξη για το πολύτιμο λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα της λέξης «μπλε» σε αρκετές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών azul και πορτογαλικών azul και αγγλικού azure. Το lapis lazuli είναι ένας βράχος που αποτελείται κυρίως από τα μέταλλα lazurite, pyrite και calcite. Ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ., το lapis lazuli εξορυνόταν στα ορυχεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, και σε άλλα ορυχεία στην επαρχία Badakhshan στο σημερινό βορειοανατολικό Αφγανιστάν.[3] Ευρήματα λειψανδρίων από lapis lazuli, χρονολογημένα το 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, το αρχαιότερο σημείο του Οικοδομημένου Πολιτισμού της Ινδουπο--Κοιλάδας.[4] Το lapis ήταν εξαιρετικά πολύτιμο για τον Πολιτισμό της Ινδικής Κοιλάδας (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Οι χάντρες lapis έχουν βρεθεί σε Νεολιθικά φέρετρα στο Mehrgarh, στο Καυκασμό και μάλιστα μακριά μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στο φέρετρο μάσκας του Τουτάνχαμου (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος μεσαιωνικών χρόνων, η Ευρώπη ξεκίνησε να εισάγει lapis lazuli προκειμένου να τον αλέσει σε σκόνη και να παρασκευάσει υπερουλμβεία χρωστική. Η υπερουλμβεία χρησιμοποιήθηκε από ορισμένους από τους σημαντικότερους ζωγράφους της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, συμπεριλαμβανομένων των Masaccio, Perugino, Titian και Vermeer· συχνά κρίθηκε ότι προοριζόταν για τα ρούχα των κεντρικών προσώπων των ζωγραφικών τους έργων, ειδικά για την Παναγία. Η υπερουλμβεία έχει επίσης βρεθεί στο οδοντικό τάρταρ μοναχών και γραφέων της μεσαιωνικής περιόδου, πιθανώς ως αποτέλεσμα του γλείψιμου των πινέλων τους ενώ παρήγαγαν μεσαιωνικά κείμενα και χειρόγραφα.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές από το Tepe Gawra δείχνουν ότι το lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου προς το τέλος της περιόδου Ομπάιτ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι το lapis lazuli εξορυσόταν περίπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική parola lāžavard/lāževard, επίσης γραμμένη لاجورد lājevard, συνήθως ερμηνεύεται ότι έχει προέλευση σε ένα τοπικό τοπωνύμιο.

Από τον περσικό, η αραβική لازورد lāzaward αποτελεί τη ετυμολογική πηγή και για τη αγγλική λέξη azure (μέσω του παλιού γαλλικού azur) και για τη Μεσαιωνική Λατινική lazulum, που απέκτησε την έννοια «ουρανός» ή «天空». Για διασαφήνιση, το lapis lazulī («πετρά Lazulum») χρησιμοποιούνταν για να αναφερθεί στον λίθο καθαυτόν, και αποτελούσε τη σημαίνοντας όρο που τελικά μεταφέρθηκε στην Μεσαία Αγγλική.[11] Το Lazulum ετυμολογικά σχετίζεται με το χρώμα του μπλε και χρησιμοποιείται ως ριζά για τη λέξη μπλε σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών και πορτογαλλικών azul.[11][12]

Ορυχεία στην βορειοανατολική Αφγανιστάν συνεχίζουν να είναι κύρια πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία και στις Άνδεις στο Χιλή, που αποτελεί τη πηγή από την οποία οι Ίνκα χρησιμοποιούσαν για να χαράξουν τεχνουργήματα και κοσμήματα. Μικρότερα ποσά εξορύσσονται σε Πακιστάν, Ιταλία, Μογγολία, Ηνωμένες Πολιτείες και Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο διαπρέπον μέταλλο-στοιχείο του lapis lazuli είναι το lazurite[14] (25% έως 40%),[αναφορές χρειάζονται] ένα γαλάζιο φελνδσαθοειδές μεταλλικό-άλασιτης λίθο της οικογένειας sodalite, με τον τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Το μεγαλύτερο μέρος του lapis lazuli περιέχει επίσης calcite (λευκό) και pyrite (μεταλλικό κίτρινο). Ορισμένα δείγματα lapis lazuli περιέχουν augite, diopside, enstatite, μίκα, hauynite, hornblende, nosean και löllingite geyerite πλούσιο σε θείο.

Το lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται σε κρυσταλλικούς μαρμάρους ως αποτέλεσμα της επιφανειακής μεταμόρφωσης.

Χρώμα

Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του τρισουρικού ριζικού ανιόντος (S•−3) στη κρύσταλλο.[16] Η παρουσία δισουρικού (S•−2) και τετρασουρικού (S•−4) ριζών μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτές οι ριζικές ανιόνες αντικαθιστούν τα χλωριδικά ιόντα μέσα στη δομή της σονταλιτης.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 παρουσιάζει visibile απορρόφηση στο εύρος 595–620 nm με υψηλό μοριακό απορροφητικό συντελεστή, οδηγώντας στο έντονο μπλε χρώμα του.[19]

Πηγές
Το lapis lazuli βρίσκεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα ποταμού Κοχά της επαρχίας Badakhshan στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν, όπου έχουν αξιοποιηθεί τα ορυχεία Sar-i Sang για περισσότερο από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν η πηγή του lapis για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και Μεσοποτάμιους πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμηθεύονταν το υλικό μέσω εμπορικών σχέσεων με τους Μεσοποτάμιους, στο πλαίσιο των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά την ακμή του Πολιτισμού της Κοιλάδας του Ινδού, περίπου το 2000 π.Χ., η αποικία Χαραπάν, που σήμερα ονομάζεται Shortugai, εγκαταστάθηκε κοντά στα ορυχεία lapis.

Εκτός από τους αφγανούς αποθέτες, το lapis εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (near Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο ορυχείο Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες σε Αγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν,