Marc' Antonio Guigues - La Sfera Geografico-Celeste - 1700

MARC’ANTONIO GUIGUES

Η Σφαίρα Γεωγραφικο-Ουράνια

Ρώμη, Gio. Giacomo Komarek Boemo στη Fontana di Trevi, 1700

Πρωτοτυπική έκδοση

⸻

Ο συγγραφέας

Ο Marc-Antoine Guigues είναι μια προσωπικότητα που σήμερα είναι σχετικά λίγο γνωστή, αλλά ακριβώς γι’ αυτό ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα στο τοπίο της επιστημονικής και θρησκευτικής κουλτούρας μεταξύ του 17ου και του 18ου αιώνα. Ο τίτλος τον παρουσιάζει ως «Εκκλησιαστικός Γάλλος»· οι βιβλιογραφικές πηγές τον συνδέουν με το ρωμαϊκό καθολικό και ρυπουζακικό περιβάλλον, και υπενθυμίζουν τη δραστηριότητά του ως γραμματέας του επισκόπου της Pamiers François-Étienne de Caulet, εξέχουσα μορφή στις θρησκευτικές διαμάχες της Γαλλίας του 17ου αιώνα. Ένας κατάλογος της βιβλιοθήκης των ιεροκήρυκων του Παρισιού διατηρεί μάλιστα χειρόγραφα που αποδίδονται στον Guigues ως γραμματέας και αντιγραφέας του Caulet.

Η παραγωγή του περιλαμβάνει επίσης γραπτά θρησκευτικού, ιστορικού και ποιητικού χαρακτήρα. Ωστόσο, η Σφαίρα Γεωγραφικο-Ουράνια αντιπροσωπεύει το πιο φιλόδοξο έργο του και, υπό το πρίσμα της ιστορίας της επιστήμης, το πιο ενδιαφέρον.

Το βιβλίο εντάσσεται σε μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή: η Ευρώπη του 1700 βρίσκεται σε πλήρη μεταμόρφωση της αντίληψης του σύμπαντος. Η κοπερνίκεια επανάσταση, οι παρατηρήσεις του Γαλιλαίου, οι νόμοι του Κέπλερ και η νέα φυσική του Νεύτωνα είχαν πλέον βαθιά μεταβάλει το ευρωπαϊκό επιστημονικό τοπίο· ο Guigues παρεμβαίνει αντίθετα υπερασπιζόμενος μια κοσμολογική αντίληψη στενά συνδεδεμένη με την γεωκεντρική παράδοση. Ένα αντίτυπο της πρώτης έκδοσης περιγράφεται από τη βιβλιογραφία αρχαϊκής βιβλιογραφίας ως σπάνιο έργο κοσμολογίας γεωκεντρικής.

⸻

Το έργο: γεωγραφία, αστρονομία και κοσμολογία

Η Σφαίρα Γεωγραφικο-Ουράνια είναι ένα έργο στο οποίο η γη γεωγραφία και η αστρονομία θεωρούνται ως μέρη ενός ενιαίου συστήματος γνώσεων.

Ο ίδιος ο όρος «σφαίρα» καλεί την παραδοσιακή αντίληψη του σύμπαντος ως γεωμετρική τάξη στην οποία η Γη κατέχει κεντρική θέση και τα φαινόμενα της γης μπορούν να κατανοηθούν μέσω των σχέσεων με την ουρανοσφαίρα.

Το τεύχος ασχολείται λοιπόν με ζητήματα σχετικά με τη Γη, τους ουρανούς, τις κινήσεις των αστεριών, τους ουράνιους συντεταγμένες, τις εποχές, την κατανομή του φωτός, τα αστρονομικά φαινόμενα και τη δομή του σύμπαντος, συνδέοντας φυσική παρατήρηση, μαθηματικά, φιλοσοφία και θρησκευτική ερμηνεία.

Το αντίτυπο της πρώτης έκδοσης αποτελείται από [24], 353, [19] σελίδες, σε μορφή quarto, και συνοδεύεται από σημαντικό εικονογραφικό στοιχείο: εικονογραφημένη προύποψη, διαγράμματα, πλάκες, σχέδια και απεικονίσεις, στοιχεία που τεκμηριώνουν πόσο η εικονογράφηση θεωρείτο αναπόσπαστο μέρος της επιστημονικής διάδοσης της εποχής.

Η προύποψη που ανοίγει τον τόμο, επιπλέον, μεταφράζει οπτικά την κύρια έννοια του έργου: τη κοσμική τάξη που παρουσιάζεται μέσω αλληγορικών μορφών, εργαλείων και συμβόλων, σύμφωνα με τη σύνθεση μεταξύ επιστήμης, φιλοσοφίας και εμβληματικής κουλτούρας που χαρακτήριζε τον βαρoque πολιτισμό.

⸻

Ένα βιβλίο που γεννήθηκε στην καρδιά της ρωμαϊκής επιστημονικής και ιησουιτικής κοινότητας

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο δημοσιεύεται στη Ρώμη το 1700.

Η πόλη τότε αποτελούσε ένα από τα κύρια ευρωπαϊκά κέντρα όπου η αστρονομική γνώση συνυπήρχε με την φιλσοφική και θεολογική παράδοση του Καθολικισμού. Ένας καθοριστικός ρόλος είχε διαδραματίσει η Κοινωνία του Ιησού, η οποία είχε αναπτύξει μια εξαιρετική παράδοση στην διδασκαλία των μαθηματικών, της αστρονομίας, της χαρτογραφίας και της κοσμολογίας.

Λίγες δεκαετίες νωρίτερα, στο Collegio Romano, ο Cristoforo Clavio είχε αναπτύξει και διδάξει ένα απαραίτητο τμήμα των ευρωπαϊκών μαθηματικών αστρονομίας. Η επιστημονική παράδοση των ιησουιτών δεν ήταν λοιπόν ξένη προς τις νέες ανακαλύψεις: αντίθετα, ήταν ένα από τα μέρη όπου αυτές μελετήθηκαν, συζητήθηκαν και σταδιακά ενσωματώθηκαν.

Και αυτή είναι ακριβώς η χαρακτηριστική ιδιότητα που κάνει τον Guigues ενδιαφέροντα: το βιβλίο του ανήκει σε αυτή τη φάση μετάβασης στην οποία η παλιά κοσμολογία δεν είχε απλώς εξαφανιστεί, αλλά συνέχιζε να αντιπαρατίθεται με το νέο επιστημονικό σύμπαν.

⸻

Η αντιπαράθεση με τον Κοπέρνικο και τον Γαλιλέο

Για να κατανοήσουμε τη ιστορική σημασία αυτής της εργασίας, πρέπει να επιστρέψουμε στο 1543, όταν ο Νίκολας Κοπέρνικος δημοσίευσε το De revolutionibus orbium coelestium.

Ο Κοπέρνικος είχε τοποθετήσει τον Ήλιο, και όχι τη Γη, στο κέντρο του ηλιακού συστήματος. Η μεταμόρφωση δεν ήταν μόνο αστρονομική: μεταμόρφωνε μια αντίληψη για τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν που είχε διαπεράσει αιώνες δυτικής κουλτούρας.

Στον 17ο αιώνα αυτή η μεταμόρφωση έφτασε σε ένα κομβικό σημείο με τον Γαλιλαίο Γαλιλέι.

Οι τηλεσκοπικές παρατηρήσεις του Γαλιλαίου — από τα βουνά της Σελήνης μέχρι τις φάσεις του Ερμή και τους δορυφόρους του Δία — παρείχαν νέες αποδείξεις ασύμβατες με ορισμένες πτυχές της αρχαιο- Αριστοτελικής-Τολεμαϊκής κοσμολογίας.

Η ιστορία κορυφώθηκε στη δίκη του 1633, όταν ο Γαλιλαίος καταδικάστηκε από το Sant’Uffizio και ανάγκασε την ομολογία πίστης.

Όταν ο Guigues δημοσιεύει τη Σφαίρα Γεωγραφικο-Ουράνια το 1700, έχουν περάσει σχεδόν εβδομήντα χρόνια από τη δίκη: όμως το ζήτημα της κοσμολογίας δεν έχει κλείσει.

⸻

Ο φάντασμα του Τζορντάνο Μπρούνο

Ακόμα πιο σημαντική είναι η σχέση με τον Τζορντάνο Μπρούνο.

Ο Guigues δεν περιορίζεται στη γενική παραδοσιακή κοσμολογία: στο βιβλίο αντιμετωπίζει και το ζήτημα της ύπαρξης άλλων κόσμων και τις επιπτώσεις της πολυπληθίας των κοσμικών συστημάτων.

Μια ιδιαίτερα σημαντική μαρτυρία παρέχεται από αντίτυπο της πρώτης έκδοσης, η περιγραφή του οποίου καταγράφει ένα βήμα στη σελίδα 150 όπου ο Guigues ρητά αναφέρει τον Bruno και την καταδίκη του. Αυτός ο παραπομπή είναι εξαιρετικά σημαντικός.

Ο Μπρούνο είχε καταδικαστεί σε πυρά στη Ρώμη το 1600, στο Campo de’ Fiori, και σε σχέση με τις φιλοσοφικές και κοσμολογικές του αντιλήψεις. Η ιδέα του για ένα απεριόριστα εκτεταμένο και πλημμυρισμένο από αμέτρητους κόσμους σύμπαν ανήκε σε μια ριζικά διαφορετική αντίληψη από το κλειστό και τακτοποιημένο σύμπαν της παραδοσιακής κοσμολογίας.

Το όνομα του Μπρούνο, λοιπόν, επανέρχεται στον Guigues σχεδόν ως σκιά που προέρχεται από τον προηγούμενο αιώνα, μαρτυρία μιας διαμάχης που συνέχιζε να διαπερνά τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.

⸻

Από την αρχαία κοσμολογία στον Νεύτωνα

Η ιστορική σημασία της Σφαίρας Γεωγραφικο-Ουράνια αναδεικνύεται ακόμη καλύτερα αν την τοποθετήσουμε ανάμεσα σε δύο εποχές.

Από τη μια πλευρά βρίσκουμε τον Τολομέαιο, η γεωκεντρική κοσμολογία του οποίου είχε κυριαρχήσει για πάνω από χίλια χρόνια.

Από την άλλη βρίσκουμε το νέο σύμπαν των:
Κοπέρνικος → Κέπλερ → Γαλιλαίος → Νεύτων.

Ο Κέπлеρ είχε μεταμορφώσει τις κινήσεις των πλανητών μέσω των περίφημων τριών νόμων του· ο Γαλιλαίος είχε αλλάξει τον τρόπο να παρατηρεί κανείς τη φύση· και τελικά ο Ίσαακ Νεύτων, με τα Philosophiae Naturalis Principia Mathematica του 1687, είχε παρείχει μια μαθηματική θεωρία της παγκόσμια βαρύτητας ικανή να συνδέει την πτώση των σωμάτων επί της γης με την κίνηση των ουράνιων σωμάτων.

Και ωστόσο, το 1700, ο Guigues δημοσιεύει ακόμη ένα έργο στο οποίο η προηγούμενη κοσμολογική παράδοση διατηρεί τη δική της δύναμη.

Ακριβώς αυτό είναι η ιστορική του αξία: δεν μαρτυρεί μόνο ό,τι είχε ανακαλυφθεί από την επιστήμη, αλλά και ό,τι ένα μέρος του ευρωπαϊκού πολιτισμού συνέχιζε να υπερασπίζεται και να συζητά ενώ το κανονικό επιστημονικό πρόγραμμα άλλαζε.

⸻

Η σημασία της αφιέρωσης στον Gio. Ambrogio Centurione

Ο frontespizio αποκαλύπτει επίσης ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο.

Το έργο αφιερώνεται στον:
«Μείζονας σεβαστός πατέρας Gio. Ambrogio Centurione της Κοινωνίας του Ιησού»
που παρουσιάζεται ως επίσκοπος του Collegio dei Penitenzieri της Santa Casa di Loreto.

Η αφιέρωση τοποθετεί λοιπόν το βιβλίο μέσα σε ένα ακριβές πλέγμα πολιτισμικό και θρησκευτικό, αυτό των ιερών και ιησουιτικών κύκλων στην Ιταλία.

Η σύνδεση με τη Loreto είναι ιδιαίτερα σημαντική: η Santa Casa αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα ευλάβειας της σύγχρονης Ιταλίας και το Collegio dei Penitenzieri αντιπροσώπευε ένα περιβάλλον όπου ο θρησκευτικός πολιτισμός, η εκπαίδευση και η γνώση συναντιόντουσαν.

Το έργο δεν φαίνεται λοιπόν ως ένα απλό αστρονομικό εγχειρίδιο προορισμένο μόνο για ειδικούς: είναι και προϊόν μιας κουλτούρας κατά την οποία η γνώση του σύμπαντος εντάσσεται σε μια ευρύτερη φιλοσοφική και θρησκευτική οπτική του δημιουργημένου κόσμου.

⸻

Ο εκτυπωτής: Gio. Giacomo Komarek

Ο τόμος βγήκε από τη Ρωμαϊκή τυπογραφία του Giovanni Giacomo Komarek, τυπογράφος με καταγωγή από τη Βοημία, ενεργός στη Ρώμη στα τέλη του 17ου αιώνα και στις αρχές του 18ου.

Το όνομά του εμφανίζεται συνδεδεμένο με διάφορες σημαντικές ρωμαϊκές εκδόσεις της εποχής. Οι καταλόγοι βιβλιογραφίας τεκμηριώνουν τις διάφορες θέσεις του ως τυπογράφος, μεταξύ Angeli Custodi, Torre del Grillo και Fontana di Trevi.

Ο Komarek δεν ήταν λοιπόν απλός περιστασιακός τυπογράφος. Το εργαστήριό του συμμετείχε στην παραγωγή έργων υψηλής πνευματικής αξίας.

Ανάμεσά τους διακρίνεται και το μεγαλοπρεπές Perspectiva pictorum et architectorum του Andrea Pozzo, που τυπώθηκε σε πολλά μέρη μεταξύ 1693 και 1700, another έργο βαθιά συνδεδεμένο με το ρωμαϊκό ιησουιτικό περιβάλλον και την μαθηματική απεικόνιση του διαστήματος. Είναι μια ιδιαίτερα γοητευτική σύνδεση: το ίδιο περιβάλλον τυπογραφίας που εξέδιδε την επιστήμη της προοπτικής και της αναπαράστασης του χώρου συνέβαλε στην εξάπλωση ενός έργου αφιερωμένου στην γεωγραφική και κοσμολογική αναπαράσταση του χώρου του σύμπαντος.

⸻

Έγγραφο της ιστορίας των ιδεών

Η Σφαίρα Γεωγραφικο-Ουράνια πρέπει να θεωρείται όχι απλώς ως έναβιβλιογραφικό ενδιαφέρον.

Είναι ένα ντοκουμέντο της ιστορίας των ιδεών.

Η αξία της έγκειται και στην εμφανή αντίφαση που κλείνει μέσα της: δημοσιεύεται το 1700, όταν η νέα αστρονομία έχει ήδη παραγάγει εξαιρετικά αποτελέσματα, αλλά συνεχίζει να παρουσιάζει μια όραση του σύμπαντος βαθιά συνδεδεμένη με την παράδοση.

Και ακριβώς αυτή η φαινομενική «αντίσταση» την καθιστά πολύτιμη.

Ένα αρχαίο βιβλίο δεν αφηγείται μόνο ό,τι σήμερα θεωρούμε αληθές. Αφήνει να φανεί πώς οι άνθρωποι μιας συγκεκριμένης εποχής προσπαθούσαν να καταλάβουν τον κόσμο.

Ο Guigues μας δείχνει έτσι μια στιγμή μετακίνησης: μια Ευρώπη στην οποία ο Τολομέαιος δεν έχει ακόμη εξολοθρευθεί πλήρως, ο Κοπέρνικος δεν έχει ακόμη αποδεχθεί παγκοσμίως, ο Γαλιλαίος έχει γίνει ιστορική φιγούρα τεράστια και ο Νεύτων μόλις άνοιξε μια νέα εποχή της φυσικής.

⸻

Συμπέρασμα

Η Σφαίρα Γεωγραφικο-Ουράνια του Marc-Antoine Guigues, που δημοσιεύτηκε στη Ρώμη το 1700 από τον Giovanni Giacomo Komarek, αποτελεί έτσι ένα έργο που ανήκει σε μια από τις πιο μαγευτικές στιγμές της ιστορίας της ευρωπαϊκής γνώσης: σε αυτή τη στιγμή όπου η αρχαία κοσμολογική τάξη συναντά και σταδιακά συγκρούεται με την επιστήμη του μοντέρνου.

Μεταξύ των σελίδων της συγκατοικούν η αρχαία αστρονομική παράδοση, η γεωγραφική κουλτούρα, τα μαθηματικά, η Φυσική Φύση και η θρησκευτική όψη του σύμπαντος. Η αναφορά στον Μπρούνο, η εμφανής αντίθεση με την Κοπερνίκια επανάσταση και το ιησουιτικό πλαίσιο στο οποίο γεννάται ο τόμος μεταμορφώνουν ένα φαινομενικά απλό κοσμογραφικό εγχειρίδιο σε μια πραγματική μαρτυρία της μακράς μετάβασης από τον μεσαιωνικό και αναγεννησιακό κόσμο στον μοντέρνο κόσμο.

Ο κάτοχος σήμερα ενός αντιτύπου της πρώτης έκδοσης σημαίνει λοιπόν όχι μόνο τη διατήρηση ενός βιβλίου αστρονομίας του 18ου αιώνα, αλλά μια απτή μαρτυρία μιας εποχής κατά την οποία ο άνθρωπος άρχισε να κοιτά τον ουρανό με νέα μάτια, χωρίς να έχει ακόμη πλήρως εγκαταλείψει αυτά με τα οποία παρακολουθούσε για αιώνες.

Είναι σε αυτή τη tension ανάμεσα στην παράδοση και την επανάσταση, ανάμεσα στην πίστη και στην παρατήρηση, ανάμεσα στον Κόσμο που κληρονομήθηκε από την αρχαιότητα και σ’ αυτόν που ξεπήδησε από τις ανακαλύψεις της μοντέρνας επιστήμης, που βρίσκεται η πιο αληθινή γοητεία της Σφαίρας Γεωγραφικο-Ουράνια: ένα βιβλίο που ανήκει όχι μόνο στην ιστορία της Αστρονομίας, αλλά στην ίδια την ιστορία του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος προσπάθησε να κατανοήσει τη θέση του στο σύμπαν.

Απογραφή και κατάσταση διατήρησης
23 σελ., (353 σελ.) Άριστη κατάσταση διατήρησης, βιβλιοδεσία σκουρόχρωμη, από τότε που πρέπει να επισημανθούν ελαφρές φθορές στις άκρες.

Αποστολή
Αποστολή σε μόνο 24 ώρες εργασίμου σε όλη την Ευρώπη και 48 ώρες εργασίμου για τις χώρες εκτός ΕΕ.