Jean Fernel (Ioannis Fernelii) - Universa Medicina / Curatio Methodica - 1586

JEAN FERNEL
Universa medicina e Febrium ac luis venereae curatio methodica
Lione, 1586 — Officina dei Giunti e Paul Guittius
1. Ο συγγραφέας: Jean Fernel

Jean Fernel (1497–1558), όπως σημειώνεται στις εξώφυλλες ως Ioannes Fernelii Ambiani, υπήρξε μία από τις πιο αξιόπιστες φυσιογνωμίες της ευρωπαϊκής ιατρικής της Αναγέννησης. Γεννημένος στο Montdidier και μορφωμένος στο Παρίσι, ο Fernel αρχικά ανέπτυξε ενδιαφέροντα στα μαθηματικά, στην αστρονομία και στη φιλοσοφία, προκειμένου αργότερα να αφοσιωθεί στην ιατρική. Το 1530 απέκτησε το διδακτορικό και το 1556 έγινε προσωπικός γιατρός του Ερρίκου Β' της Γαλλίας, εισερχόμενος έτσι απευθείας στον κύκλο της γαλλικής αυλής.

Το προφίλ του είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή ανήκει σε εκείνη τη γενιά σπουδαστών που επιχείρησε να επαναοργανώσει τη γνώση της ιατρικής της αρχαιότητας στο φως της εμπειρίας και της κλινικής παρατήρησης της Αναγέννησης.

Ο Fernel παρέμεινε βαθιά συνδεδεμένος με τη παράδοση του Ιπποκράτη και του Γαληνού, αλλά δεν περιορίστηκε στο να επαναλαμβάνει παθητικά τις διδαχές τους. Το έργο του αποτελεί, αντίθετα, μια ευρεία και οργανική συστηματοποίηση της ιατρικής του 16ου αιώνα. H ιστοριογραφία τον θεωρεί έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του λεγόμενου γαληνισμού της Αναγέννησης.

2. Το πρώτο έργο: Universa medicina

Το πρώτο εξώφυλλο που εικονίζεται στις φωτογραφίες φέρει τον τίτλο:

IOANNIS FERNELII AMBIANI, Universa Medicina, tribus et viginti libris absoluta.

Το έργο συγκεντρώνει με συστηματικό τρόπο τα κύρια κλαδιά της ιατρικής σύμφωνα με τις σκέψεις του Fernel. Το κείμενο αρχικά περιελάμβανε τις μεγάλες ενότητες που αφορούσαν τη φυσιολογία, τη παθολογία και τη θεραπευτική, οργανώνοντας τη γνώση της ιατρικής σε μια συνολική και συνεκτική δομή.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο Fernel συνέβαλε στο να δώσει στη ιατρική μια εννοιολογική δομή όπου η μελέτη του υγιούς σώματος, των ασθενειών και των μεθόδων θεραπείας θεωρούνταν τμήματα ενός ενιαίου συστήματος.

Η Φυσιολογία μελετά τη λειτουργία του οργανισμού· η Παθολογία προσεγγίζει τις ασθένειες και τις αιτίες τους· η Θεραπευτική εστιάζει αντίθετα στους τρόπους με τους οποίους ο γιατρός μπορεί να intervenir.

Αυτή η αντίληψη αντιπροσώπευε μια σημαντική προσπάθεια μετατροπής της ιατρικής σε μια επιστήμη που οργάνωνε με γενικούς αρχές, αντί για ένα απλό σύνολο συνταγών και παρατηρήσεων.

Η Γαλλική Εθνική Ακαδημία Ιατρικής υπογραμμίζει επίσης ότι ο Fernel συνέβαλε στη διάδοση των όρων «φυσιολογία» και «παθολογία» στη системική ιατρική τους έννοια.

3. Το δεύτερο έργο: Febrium ac luis venereae curatio methodica

Η δεύτερη φωτογραφία δείχνει ένα ακόμη εξώφυλλο, επίσης με ημερομηνία Lugduni, 1586, με τον τίτλο:

Ioannis Fernelii Ambiani Febrium ac luis venereae curatio methodica libris duobus comprehensa.

Αυτό το μέρος αφορά δύο σημαντικά προβλήματα της ιατρικής της εποχής: τους πυρετούς και τη λουβενέα μόλυνση, δηλαδή τη σφίλη.

Το κείμενο αποτελεί μια ουσιαστική κλινική και θεραπευτική εμβάθυνση. Δεν πρόκειται απλώς για επανάληψη της Universa medicina, αλλά για μια συγκεκριμένη ενότητα στην οποία προσεγγίζονται μεθοδευμένα οι μέθοδοι θεραπείας ορισμένων από τις δυσκολότερες και διαδεδομένες ασθένειες της σύγχρονης Ευρώπης.

Το κείμενο που αφορά τους πυρετούς είχε ήδη κυκλοφορήσει αυτοτελώς: μια ευρύτερη εκδοχή της Febrium curandarum methodus generalis είχε δημοσιευθεί το 1577, ενώ το έργο για τη λευ venerea είχε δημοσιευθεί το 1579. Κατόπιν αυτά τα κείμενα συγκεντρώθηκαν στις εκδόσεις του συνολικού έργου του Fernel.

Η presence του δεύτερου αυτού εξωφύλλου είναι συνεπώς βιβλιογραφικά σημαντική: δείχνει πώς η έκδοση του 1586 σχεδιάστηκε ως μια μεγάλη οργανική συλλογή των ιατρικών κειμένων του Fernel, συμπεριλαμβανομένων και ειδικευμένων πραγματευμάτων.

4. Ο εκδότης: οι Giunti και Paul Guittius

Το κολοφώνιο των φωτογραφιών δηλώνει:

Lugduni, ex officina Iuntarum, et Pauli Guittii, M.D.LXXXVI

δηλαδή Λιόν, από την εκτυπωτική βιομηχανία των Giunti και του Paul Guittius, 1586.

Η παρουσία των Giunti είναι ιδιαίτερα σημαντική στην ιστορία της ευρωπαϊκής τυπογραφίας. Η οικογένεια Giunta είχε αναπτύξει μια από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις τυπογραφικής και βιβλιογραφικής δραστηριότητας της σύγχρονης Ευρώπης, με δραστηριότητα και στη Βενετία, τη Φλωρεντία και το Λιόν.

Το Λιόν κατά τον 16ο αιώνα ήταν επίσης ένα από τα κύριος ευρωπαϊκά κέντρα παραγωγής και κυκλοφορίας βιβλίων, κυρίως για επιστημονικά, ιατρικά και ανθρωπιστικά έργα. Η έκδοση του 1586 εντάσσεται συνεπώς σε ένα διεθνές εκδοτικό περιβάλλον υψηλής εμβέλειας.

Ο κατάλογος της Braidense Βιβλιοθήκης καταγράφει για την έκδοση του 1586 τη συμβολή “Lugduni : ex officina Iuntarum, et Pauli Guittii”, επαληθεύοντας τα δεδομένα που υπάρχουν στα αντίτυπά σας.

5. Guillaume Plancy και η μεταδοση του έργου

Ένα βασικό στοιχείο που αναφέρεται ήδη στο εξώφυλλο είναι η αναφορά σε Gulielmus Plantii Cenomani, δηλαδή Guillaume Plancy.

Ο Fernel είχε πεθάνει το 1558, οπότε η έκδοση του 1586 ήταν φυσικά μεταθανατική. Ο Plancy είχε ουσιαστικό ρόλο στην επανεξέταση, οργάνωση και μεταγραφική μετάδοση των κειμένων του Γάλλου γιατρού.

Το εξώφυλλο δηλώνει ότι το έργο αργότερα συνεπεξετάστηκε, μέσω της μελέτης και της επιμέλειας του Guillaume Plancy, με μια επιπλέον αναθεώρηση και εμπλουτισμό με σημειώσεις, ειδικά στο έβδομο βιβλίο της Therapeutice.

Αυτό το στοιχείο επιτρέπει να κατανοηθεί μια βασική όψη της βιβλιογραφικής κουλτούρας του 16ου αιώνα: ένα μεγάλο έργο ενός συγγραφέα να μπορεί να ζει και να εξελίσσεται μέσω εκδοτών, επιμελητών και σχολιαστών ακόμα και δεκαετίες μετά τον θάνατό του.

6. Η επιστημονική σημασία του έργου

Η αξία της Universa medicina δεν βρίσκεται μόνο στην ποσότητα των πληροφοριών που περιέχει, αλλά κυρίως στην προσπάθεια να κατασκευαστεί μια ολιστική άποψη της ιατρικής.

Ο Fernel θεωρεί τον γιατρό ως μελετητή που πρέπει πρώτα να γνωρίζει τη φύση και τη λειτουργία του ανθρώπινου σώματος, να κατανοεί τις ασθένειες και μόνο τότε να προχωρά στη θεραπεία τους.

Με αυτήν την έννοια, το έργο μαρτυρεί πλήρως τη φύση της ιατρικής της Αναγέννησης: ένα κλάδο ακόμη ισχυρά θεμελιωμένος στην αυθεντία των αρχαίων, αλλά ταυτόχρονα διερχόμενος από νέες μορφές παρατήρησης, ταξινόμησης και σύγκρισης με την εμπειρία.

Η Παθολογία, ειδικότερα, θυμίζεται από τις σύγχρονες μελέτες για τη σημασία που δίνεται στον εντοπισμό των νόσων και στις κλινικές παρατηρήσεις· ο Fernel ασχολήθηκε επίσης με την ανατομία και τη φυσιολογία με παρατηρήσεις που θεωρούνται πρωτότυπες για την εποχή του.

7. Το Ιστορικό Πλαίσιο: Αναγέννηση, γαλλική αυλή και Ευρωπαϊκή ιατρική

Αυτές οι εργασίες πρέπει να τοποθετηθούν στην πλήρη φάση της Πολιτισμικής Επανάστασης του ευρωπαϊκού Ριζοσπαστισμού.

Ο Fernel δρούσε σε μια εποχή όπου η Ευρώπη βρισκόταν σε βαθιές μεταμορφώσεις: η διάδοση της εκτύπωσης είχε αλλάξει ριζικά την κυκλοφορία της γνώσης· η επανεύρεση των κειμένων των Ελλήνων και των Λατίνων τροφοδούσε τον ανθρωπισμό· ενώ η ανατομία, η βοτανική, η φαρμακολογία και η κλινική ιατρική άρχιζαν σταδιακά να αναπτύσσονται με νέες μεθόδους.

Είναι ίδιος ο διανοητικός χώρος στον οποίο δρούσαν προσωπικότητες όπως ο Andrea Vesalio, του οποίου το De humani corporis fabrica είχαν δημοσιευθεί στη Βασιλεία το 1543, και ο επόμενος William Harvey, ο οποίος τον 17ο αιώνα θα επανάσταση στην μελέτη του κυκλοφορικού.

Είναι επίσης ενδιαφέρον η χρονολογική σχέση ανάμεσα σε Fernel και Harvey: ιστορικές μελέτες έχουν δείξει ότι ο Harvey ήταν προσεκτικός αναγνώστης του Fernel και χρησιμοποίησε το έργο του στη δική του εργασία για τη γένεση των ζώων.

Επομένως, η Universa medicina ανήκει σε εκείνο το μακρύ φάσμα μετάβασης στο οποίο η ευρωπαϊκή ιατρική προοδευτικά μετακινούνταν από την ιατροφιλοσοφική παράδοση της αρχαιότητας προς την επιστημονική σύγχρονη ιατρική.

8. Το ζήτημα της λου venerea

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η ενότητα που αφορά τη λου venerea.

Η σφιλίδα αντιπροσώπευε ένα από τα μεγάλα κοινωνικά και υγειονομικά προβλήματα της Ευρώπης τον 16ο και 17ο αιώνα. Η εμφάνισή της στην ήπειρο στα τέλη του 15ου αιώνα είχε δημιουργήσει έναν ευρύτατο ιατρικό διάλογο για τη φύση της νόσου, την προέλευση της και, κυρίως, τις θεραπευτικές δυνατότητες.

Το έργο του Fernel τοποθετείται λοιπόν σε ένα ζήτημα μεγάλης κοινωνικής και υγειονομικής σημασίας της εποχής.

Η προσέγγισή του, φυσικά, ανήκει στην ιατρική του 16ου αιώνα και δεν πρέπει να ερμηνεύεται με βάση τις σύγχρονες μικροβιολογικές γνώσεις. Ακριβώς γι’ αυτό το κείμενο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον από ιστορική άποψη: επιτρέπει να δει κανείς πώς ένας μορφωμένος γιατρός της Αναγέννησης επιχείρησε να κατανοήσει και να θεραπεύσει μια από τις πιο αινιγματικές παθήσεις της εποχής του.

9. Η επίδραση και η τύχη του έργου

Η εκδοτική τύχη του Fernel υπήρξε τεράστια.

Η Universa medicina δεν έμεινε έργο που περιοριζόταν στον 16ο αιώνα: συνέχισε να επανεκδίδεται για πάνω από έναν αιώνα. Η Accademia Nazionale di Medicina της Γαλλίας καταγράφει 32 εκδόσεις, με την τελευταία να δημοσιεύεται στη Γενεύη το 1680.

Ακόμη και τον 17ο αιώνα, όταν νέες ιατρικές θεωρίες άρχισαν σταδιακά να αμφισβητούν την υγειολοιατρική και το παραδοσιακό γαληνικό σύστημα, το έργο του Fernel συνέχισε να διαβάζεται, να σχολιάζεται και να επανεκδίδεται.

Αυτό το δεδομένο είναι ιδιαίτερα σημαντικό: αποδεικνύει ότι ο Fernel δεν υπήρξε μόνο ένας σημαντικός συγγραφέας στην Γαλλία του 16ου αιώνα, αλλά έγινε ένα διεθνές σημείο αναφοράς για τον ευρωπαϊκό ιατρικό πολιτισμό.

10. Σημασία των δύο αντίτυπων που φωτογραφίστηκαν

Οι δύο φωτογραφίες καθίστανται thus ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί τεκμηριώνουν οπτικά δύο συμπληρωματικά κέντρα της ίδιας μεγάλης εκδοτικής κατασκευής.

Το πρώτο εξώφυλλο παρουσιάζει τη Γενική σύνοψη της fernelliana ιατρικής:

Universa medicina

ενώ το δεύτερο οδηγεί σε μια περισσότερο κλινική και θεραπευτική διάσταση:

Febrium ac luis venereae curatio methodica.

Η ύπαρξή τους μαζί επιτρέπει την ανάγνωση του έργου σε δύο επίπεδα: από τη μια η γενική θεωρία του σώματος, της νόσου και της θεραπείας· από την άλλη η εφαρμογή αυτών των αρχών στην συγκεκριμένη φροντίδα ασθενειών.

Ακόμη και από υλική άποψη, οι φωτογραφίες παρουσιάζουν ενδιαφέροντα στοιχεία: το μεγάλο εκτυπωτικό σήμα με το κρίνο, τη σύνθεση σε ρωμαϊκούς και κυβικά χαρακτήρες, τις μεγάλες διαστάσεις του τόμου και, στο πρώτο αντίτυπο, πολλές χειρόγραφες αρχαίες σημειώσεις, μαρτυρία της ανάγνωσης και ιστορικής χρήσης του βιβλίου.

Συμπέρασμα

Η Universa medicina του Jean Fernel αντιπροσωπεύει ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια της τεκμηριωμένης ιατρικής της ευρωπαϊκής Αναγέννησης. Αρχικά δημοσιευμένη στη μέση του 16ου αιώνα και στη συνέχεια επεκταμένη, διορθωμένη και σχολιασμένη, επιχείρησε να εναρμονίσει τη φυσιολογία, τη παθολογία και τη θεραπεία εντός ενός ενιαίου ιατρικού συστήματος.

Η λιόνικη έκδοση του 1586, που προήλθε από το Officina dei Giunti e di Paul Guittius, ανήκει στο στάδιο της πλήρους ωριμότητας της εκδοτικής τύχης του συγγραφέα. Η παρουσία του έργου του Guillaume Plancy μαρτυρεί επιπλέον την πολύπλοκη εργασία διατήρησης και μετάδοσης των κειμένων του Fernel μετά τον θάνατό του.

Η σύνδεση με τον Ερρίκο Β’ της Γαλλίας, με την παράδοση του Γαληνού, με την ανατομία της Vesalio και, κατόπιν, με τη μελέτη του William Harvey, τοποθετεί αυτούς τους τόμους σε ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ιστορίας της ευρωπαϊκής επιστήμης: τη μετάβαση από την ιατρική κληρονομιά της αρχαιότητας προς τη σταδιακή διαμόρφωση της σύγχρονης ιατρικής.

Απόθεμα και κατάσταση διατήρησης:
Universa Medicina: 62 σελ.; (657 σελ.)
Curatio Methodica: 2 σελ.; 63 σελ. τελευταία λευκή σελίδα ολοκληρωτικά παλιότερα υποσημειωμένη με κείμενο χειρόγραφο του 16ου αιώνα. Σημειώνεται διάκριση καναλιών τερύκις στα περιθώρια, ελαφρές φθοώσεις και μικρές ατελείς, αλλά συνολικά σπάνιο και όμορφο αντίτυπο.

Αποστολή

express σε 24ωρες εργάσιμες σε ολόκληρη την Ευρώπη, για τις χώρες εκτός ΕΕ 48 ώρες εργάσιμες