Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Ωραία μεγάλη Σάμπτι. Ύψος 16,5 cm. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Fine shabti ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Τελευταία Περίοδος, 26η–30ή Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιεντια

Ύψος: 16,5 εκ. χωρίς βάση.

Αιτιολογία προέλευσης:
- Ιδιωτική συλλογή, Roger de Montégudet (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, απόκτηση μέσω κληρονομίας από τα παραπάνω πρόσωπα.

Κατάσταση: Αδιατάρακτο.

Περιγραφή:

Ο ουσάμπτι με άψογη τέχνη, με μια ελαφριά γαλάζια φαιεντιανή μορφή μούμιας με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Στην αριστερή χέρι κρατάει ένα φτυάρι· στην δεξιά, ένα χειροπρίονο και το πλεξούδα κορδόνι για την τσάντα σπόρων που μεταφέρεται στην πλάτη. Το ουσάμπτι στέκεται πάνω σε μια τραπεζοειδή βάση και στηρίζεται από έναν πίσω κίονα. Οι λεπτομέρειες του προσώπου αποδίδονται με άψογο τρόπο· τα αυτιά προ protrude κάτω από το τριμεριστό περούκα, και η ψευδογένεια είναι μακριά και πλεγμένη, με άκρη που ελαφρώς στρέφεται.

Ο Αιγυπτιακός Μετάθάνατος ερμηνευόταν ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, όπου τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τον χώρο τους. Οι άδικοι και οι ασεβείς τιμωρούνταν για όλη την αιωνιότητα, ενώ οι δίκαιοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας μαζί με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν υποχρεωμένοι να εκπληρώνουν ανθρώπινες ανάγκες και ευθύνες, όπως στη ζωή· το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Αποθανό, ήταν μια συνεχής μέριμνα. Στον Κόσμο των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθανόντες—άνδρες και γυναίκες, κύριοι και υπηρέτες, βασιλείς και βασίλισσες—ήταν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό την εξουσία των θεών, όλοι έπρεπε να εργάζονται στα Πεδία του Ιάρου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπείρουν και να θερίζουν.

Στην επίγεια ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από εκείνους που ανήκαν στα χαμηλότερα επίπεδα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζητούσαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους εαυτούς από τον εαυτό τους, για να παρουσιαστούν όταν οι απεσταλμένοι του επικεφαλής θεού Οσίρις τους καλούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτά τα μικροαντικά, που περιλαμβάνονταν στην κηδεύσια σύνθεση του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσύαζαν τόσο τον δούλο όσο και τον κύριο.

Αυτά είναι γνωστά ως ουσαμπτί, με το παλαιότερο όνομα σαβτύ ή σαμπτύ, παράγωγο του sawab, cuyo σημαίνει στα Ελληνικά «περσία»— ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να φτιάχνουν αυτές τις κηδευτικές απεικονίσεις. Εποχή της Τρίτης Ενδοπροσωπικής Περιόδου, στην 21η Δυναστεία, περίπου το 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty—δηλαδή «ushebty». Από τότε και στο εξής, προέκυψε ο όρος «ushabti» από το ρήμα wsb, «να απαντήσει», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Τα ουσαμπτί ενσωματώθηκαν σε ταφές στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Μεσοτοιχία και εξής. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στο Κείμενο του Κεφαλίωνα μια φόρμουλα, αριθμός 472, ώστε τα ουσαμπτί να απαντούν στην πρόσκληση: «Ο Δίκαιος Ν. λέει, “Ω εσείς ουσαμπτι, που έχετε φτιαχτεί για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί να εκτελέσει τα καθήκοντά του ή αν επιβληθεί σε αυτόν οποιαδήποτε δυσάρεστη εργασία όπως σε οποιονδήποτε άνθρωπο στην εργασία του, να πείτε: εδώ είμαι. Αν ο Ν. κληθεί να εποπτεύει εκείνους που εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να σπείρει ή να μεταφέρει άμμο με βάρκα από Ανατολή προς Δύση, να πείτε: εδώ είμαι. Ο Δίκαιος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να χαράζεται πάνω στα ίδια τα ουσαμπτί, γι’ αυτό σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζονται γραμμένα. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακρύτερες τεκμηριώσεις—αυτές που βρίσκονται στο Κεφάλαιο VI του Βιβλίου των Νεκρών—άρχισαν να πληθύνονται. Ακόμη και έτσι, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους πιο σημαντικούς τίτλους που κατέχει.

Τα ουσαμπτί αρχικά κατασκευάζονταν από κερί, ειδικά στην αρχή· αργότερα από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισε να χρησιμοποιείται η πέτρα. Από τη Νέα Βασιλεία και εξής, το υλικό από μόνο του έγινε φαιεντια. Είναι γνωστό ότι μαζικοποιήθηκαν χάρη στη διατήρηση καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα εγγεγραμμένα κείμενα έλειπαν, λείποντας το όνομα του ιδιοκτήτη. Η πιο δημοφιλής μορφή τους ήταν εκείνη της μούμιας, μέχρι την εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλοί έφεραν εργαλεία για τη γη, όπως κάδους, κουνιάβια ή φτυάρια, αναφερόμενοι στις εργασίες που επρόκειτο να εκτελέσουν στον Αποθανό με τη μεσολάβηση των κυρίων τους. Η εικονογραφία, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτηση τους μέσα στον τάφο μπορεί να υποδηλώνουν πρόσθετες συμβολικές σημασίες.

Μερικές φορές τοποθετούνταν εντός ξύλινων κιβωτίων, τα οποία μπορούσαν να είναι πλουσιοπάροχα διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη και τοποθετήθηκαν σε μινιατούρες σαρκοφάγων.

Αν και αρχικά θεωρούνταν αντίγραφα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και μετά θεώθηκαν ως υπηρέτες ή ένας είδος δούλων του αψευδούς ιδιοκτήτη, κάτι που οδήγησε στην παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων. Αρχικά, μόνο ένα ουσαμπτι φτιάχνονταν για τον αποθανόντα· ωστόσο, με την πάροδο διαφόρων δυναστειών, παραγόταν μεγάλος αριθμός αυτών των φιγούρων: 365 εργάτες σάβτι, ένας για κάθε μέρα του έτους, απαρτιζόμενοι από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Καμιά φορά καθοδηγούνταν από 36 επιβλέποντες, διακριτικοί από τους χιτώνες τους, ένας για κάθε δέκα εργάτες σάβτι (γι’ αυτό είναι γνωστοί ως “αρχηγοί των δέκα”). Ο αριθμός ξεπερνά τα 400 παραδείγματα και έγινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους στην Πτολεμαϊκή Περίοδο (332–30 π.Χ.). Τέτοιος ήταν ο φόβος της εκτέλεσης αυτών των καθηκόντων που ο Όσιρις τους ζητούσε, ώστε σε ορισμένες ταφές επιπλέον ουσαμπτί προστέθηκαν ως «υποκατάστατα» για τα κύρια.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελεί αυτού του είδους την εργασία με τα ίδια του τα χέρια· οπότε όταν-required, διάβαζε την επιγραφή που ήταν χαραγμένη πάνω στο σώμα του ουσαμπτι, και θα ζωντανεύει για να απαντήσει στην πρόσκληση, αντικαθιστώντας τον στην εργασία.

Τα φαιεντιανά ουσαμπτί μορφοποιούνταν από καλούπι δύο μερών. Η νευρώστρωση στη συνέχεια αφαίρεταν, και ενώ ο κονίαμα ήταν ακόμα υγρός, οι λεπτομέρειες της φιγούρας βελτιώνονταν και οι καταγραφές τοποθετούνταν πάνω στις οποίες εγχαράχθηκαν οι ιερογλυφικοί εγγραφές. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαμπτι μοναδικό, ακόμη και όταν χρησιμοποιούταν το ίδιο καλούπι. Η φαιεντία είναι ένα υλικό που αποτελείται από λεπτή άμμο συνδεδεμένη με ένα σιλικότιο βασισμένο σε σόδα (διοξείδιο του νατρίου και διττανθρακικό άλατα που προέρχονται από το natron). Ψήθηκε σε οξειδωτικό περιβάλλον περίπου 950°C, το μείγμα παρήγαγε γυαλιστερή επιφάνεια, όπως τα καρβονικά σχημάτισαν μια γυάλινη επίστρωση στην επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και επομένως ένα φτηνό υλικό. Πράσινοι και μπλε τόνοι επιτυγχαίνονταν με την προσθήκη μικρών ποσοτήτων χαλκού οξειδίου, προερχόμενου από μολύβον ή αζουρίτη. Κόκκινοι τόνοι παραγόντουσαν με οξειδείο σιδήρου, βαθύ μπλε με κοβάλτιο, και μαύρο με ανάμειξη οξειδίων σιδήρου και μαγνησίου με νερό. Αρκετό για να ζωγραφιστούν οι επιθυμητές λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το ψήσιμο, προκειμένου να επιτευχθούν διαφορετικά χρώματα.