de Monconys - Journal des Voyages - 1666

Το Ημερολόγιο των Ταξιδιών του Μπαλταζάρ ντε Μονκόνι

Ένα ταξίδι μέσα στην γνώση, τα θαύματα και τον πολιτισμό του Ευ XVII αιώνα

Λιον, ο Ηοράς Μποϊσά και ο Τζορζ Ρεμεύ, 1666

Υπάρχουν βιβλία που φέρουν μια ιστορία μέσα τους, και βιβλία που φέρουν ολόκληρη μια εποχή. Το Journal des voyages de Monsieur de Monconys ανήκει σε αυτή τη δεύτερη, σπάνια κατηγορία: ένα έργο στο οποίο το ταξίδι γίνεται εργαλείο γνώσης, η παρατήρηση μετατρέπεται σε γνώση και το πνευματικό ενδιαφέρον γίνεται μαρτυρία ενός κόσμου σε βαθιά εξέλιξη.

Δημοσιευμένο στη Λυών το 1665-1666, σε πολλά μέρη, αυτός ο τόμος αντιπροσωπεύει μια πολύτιμη μαρτυρία για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό του 17ου αιώνα. Οι σελίδες του μας επαναφέρουν σε μια εποχή όπου τα γεωγραφικά, επιστημονικά και πολιτιστικά σύνορα γίνονταν όλο και πιο διαπερατά, ενώ άνδρες με μελέτη, διπλωμάτες, γνώμονες και φιλόσοφοι διέβαιναν την Ευρώπη αναζητώντας νέες γνώσεις.

Ο τόμος που παρουσιάζεται εδώ είναι το δεύτερο μέρος του έργου, εκτυπωμένος το 1666, αφιερωμένος στα ταξίδια μέσω της Αγγλίας, των Κάτω Χωρών, της Γερμανίας και της Ιταλίας. Η σημασία του δεν βρίσκεται μόνο στους τόπους που περιγράφονται, αλλά στην εξαιρετικά πλούσια ποικιλία ενδιαφερόντων που ζωντανεύουν την αφήγηση: αρχιτεκτονική, εικαστικές τέχνες, πειράματα φυσικής, μαθηματικά, χημεία, έθιμα των λαών, φυσικές σπανιότητες και συναντήσεις με διακεκριμένες προσωπικότητες. Είναι ένα βιβλίο που προσκαλεί να παρατηρήσουμε τον κόσμο στη μας πολλαπλότητά του, χωρίς να διαχωρίζονται αυστηρά η επιστημονική κουλτούρα από την καλλιτεχνική και ανθρωπιστική. [1][2]

Ο Συγγραφέας: Μπαλτασαρ ντε Μονκόνι, ευγενές άτομο και παρατηρητής του κόσμου

Ο Μπαλτασαρ ντε Μονκόνι (1608-1665) ήταν Γάλλος ταξιδιώτης, διπλωμάτης και δικαστής, κινητοποιημένος από μια πνευματική περιέργεια που τον οδήγησε πέρα από τα στενά της πατρίδας του. Σύμβουλος του βασιλιά και κάτοχος δικαστικών καθηκόντων στη Λιόν, ενέτασται στην κατηγορία των καλλιεργημένων ανδρών του 17ου αιώνα για τους οποίους το ταξίδι αποτελούσε ιδιαίτερη μορφή εκπαίδευσης και έρευνας.

Η μορφή του εντάσσεται σε μια κρίσιμη στιγμή της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο 17ος αιώνας ήταν άλλωστε ο αιώνας κατά τον οποίο η παράδοση που κληρονόμησε ο αρχαίος κόσμος και ο Ρομαντισμός αντιμετώπιζε όλο και πιο έντονα την άμεση παρατήρηση, το πείραμα και την αναζήτηση νέων ερμηνειών των φαινομένων της φύσης.

Ο Μονκόνι ενσωμάτωσε αυτό το πνεύμα με μια πολυχρηστική και συγκεκριμένη προσέγγιση. Στις εκθέσεις του δεν βρίσκονται μόνο τα μεγάλα μνημεία και τα έργα τέχνης, αλλά και εργαλεία, μηχανές, επιστημονικά περιέργεια, χημικές παρασκευές, φυτά, ζώα και καθημερινές πρακτικές. Η ματιά του επικεντρώνεται τόσο σε εκδηλώσεις της κουλτούρας όσο και στις υλικές όψεις της ζωής.

Πέθανε στη Λιόν στις 28 Απριλίου 1665, πριν προλάβει να δει δημοσιευμένη ολόκληρη τη συλλογή των δικών του ταξιδιών. Η διανοητική του κληρονομιά, επομένως, παραδόθηκε στη φροντίδα του γιου του, του κυρίου του Λιεργκ, που προώθησε τη δημοσίευσή της μεταθανάτια. Το Journal αποτελεί έτσι και ένα έργο μνήμης οικογενειακής: η προσπάθεια να αποσπάσει κανείς από τη λήθη την εμπειρία ενός ανθρώπου και να την παραδώσει στις επόμενες γενιές. [1][3]

Ο τυπογράφος και η γέννηση του τόμου

Το αντίτυπο φέρει την ένδειξη επεξεργασίας της Λιόν, από τους Horace Boissat και George Remeus, δύο ονόματα συνδεδεμένα με την εκτυπωτική παραγωγή που έδωσε δημόσια μορφή στις εκθέσεις του Μονκόνι.

Τον 17ο αιώνα, η μετατύπωση αποτελούσε ένα από τα κύρια μέσα διάδοσης των ιδεών στην Ευρώπη. Η εκτύπωση ενός έργου τέτοιου είδους σήμαινε τη διαβίβαση σε ευρύτερο κοινό παρατηρήσεων που διαφορετικά θα είχαν μείνει περιορισμένες στα ιδιωτικά σημειώματα ενός ταξιδιώτη ή στη μνήμη λίγων συνομιλητών.

Η επιλογή να συνοδεύσει το κείμενο με πολλές χαλκογραφικές εικονογραφήσεις αποκαλύπτει επίσης μια ακριβή αντίληψη για το βιβλίο: όχι μόνο ένα περιέχον λόγων, αλλά ένα εργαλείο ανάγνωσης, αντίληψης και μάθησης. Οι εικόνες κτιρίων, γεωμετρικών δομών, συσκευών και αντικειμένων επέτρεπαν στον αναγνώστη να οπτικοποιήσει όσα περιέγραφε το κείμενο, δίνοντας στη αφήγηση μια τεκμηριωμένη διάσταση ιδιαίτερης αξίας.

Η μεταγενέστερη δημοσίευση, επιμελημένη από τον γιο του Μονκόνι, μαρτυρεί επίσης τη συνεργασία ανάμεσα στον συντάκτη, την οικογένεια, τους εκδότες και τον κόσμο του πολιτισμού, αναγκαία για τη μετατροπή μίας προσωπικής εμπειρίας σε κοινό κληροδότημα.

Το αρχαίο βιβλίο, σε αυτή την έννοια, δεν είναι μόνο αποτέλεσμα πνευματικής δραστηριότητας: είναι επίσης ένα ιστορικό τεμάχιο, στο οποίο το χαρτί, τα τυπογραφικά σημεία, οι χαλκογραφίες και ο περιλικός δεσμός διατηρούν το συγκεκριμένο ίχνος της υλικής κουλτούρας της εποχής.

Το περιεχόμενο: η Ευρώπη ως εργαστήριο γνώσης

Η δεύτερη συνέχεια του Journal des voyages συνοδεύει τον αναγνώστη μέσα από τέσσερις μεγάλες περιοχές του ευρωπαϊκού πολιτισμού: Αγγλία, Κάτω Χώρες, Γερμανία και Ιταλία. Η διαδρομή δεν περιορίζεται στην καταγραφή γεωγραφικών μετακινήσεων, αλλά οικοδομεί έναν είδος διανοητικού άτλαντα της ηπείρου.

Η Αγγλία προσφέρει την ευκαιρία να παρατηρηθούν νομίσματα, πρακτικές, φυσικά φαινόμενα και τεχνικά περιέργεια. Οι Κάτω Χώρες και η Γερμανία διευρύνουν το βλέμμα προς διαφορετικές πραγματικότητες εμπορίου, πολιτισμού και επιστήμης. Η Ιταλία, τελικά, εμφανίζεται ως ένας χώρος εξαιρετικά πυκνός σε ιστορική, καλλιτεχνική και θρησκευτική κληρονομιά, όπου η κλασική και αναγεννησιακή παράδοση συνεχίζει να ασκεί αποφασιστική επιρροή.

Ένα από τα πιο γοητευτικά στοιχεία του έργου είναι η ικανότητά του να φέρνει κοντά θέματα που σήμερα τείνουμε να τοποθετούμε σε χωριστές επιστήμες. Μηχανικός μηχανισμός μπορεί να βρίσκεται δίπλα σε ένα έργο τέχνης. μια σκέψη για τη φύση μπορεί να ακολουθήσει την περιγραφή ενός κτιρίου. μια χημική περιέργεια μπορεί να συνυπάρχει με το ρεπορτάζ ενός ραντεβού.

Αυτός ο πλουραλισμός δεν είναι τυχαίος. Αντιπροσωπεύει μια αντίληψη της γνώσης κατά την οποία η γνώση γεννιέται από τη διαθεσιμότητα παρατήρησης, σύγκρισης και διερεύνησης της πραγματικότητας.

Οι χαλκογραφίες που συνοδεύουν τον τόμο διαδραματίζουν βασικό ρόλο σε αυτό το σχέδιο. Τα κτίρια, οι γεωμετρικές δομές, τα όργανα και τα αντικείμενα που απεικονίζονται δεν είναι απλά διακοσμητικά: συνιστούν μια μορφή οπτικής τεκμηρίωσης, ικανή να καταγράψει λεπτομέρειες και να τις κάνει προσβάσιμες even σε όποιον δεν έχει περπατήσει ο ίδιος το ταξίδι.

Ακριβώς σε αυτή τη συνένωση λόγου και εικόνας αποκαλύπτεται ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα του έργου: μετατροπή της ατομικής εμπειρίας σε αρχείο γνώσεων δυνητικά χρήσιμο σε μελετητές, περιπετειώδεις και ταξιδιώτες.

Η ιστορική συγκυρία: η επιστημονική επανάσταση και ο Μεγάλος Αιώνας

Για να κατανοήσουμε πλήρως την αξία του Journal, πρέπει να το τοποθετήσουμε στο ευρύ κίνημα πολιτισμικής μεταμόρφωσης που διέτρεξε την Ευρώπη τον 17ο αιώνα.

Το 1637 ο Ρене Ντεκάρτ εξέδωσε το Discours de la méthode, που επηρέασε βαθιά τη μοντέρνα σκέψη. Το 1642 πέθανε ο Γαλιλαίος Γαλιλέϊ, πρωτεργάτης μια επανάστασης που είχε θέσει την παρατήρηση και τα μαθηματικά στο κέντρο της διερεύνησης της φύσης. Το 1660 γεννήθηκε η Royal Society του Λονδίνου, θεσμός που συνέβαλε στην προώθηση της πειραματικής έρευνας. Το 1665 άρχισαν οι δημοσιεύσεις το Journal des sçavans, από τους πρώτους ευρωπαϊκούς περιοδικούς αφιερωμένους στη διάδοση της μόρφωσης. Το 1666, χρονιά δημοσίευσης αυτής της δεύτερης μερούς, ιδρύθηκε στο Παρίσι η Académie royale des sciences.

Αυτά τα γεγονότα δεν πρέπει να νοηθούν ως άμεσες επιρροές τεκμηριωμένες για το έργο του Μονκόνι, αλλά ως εκφράσεις ενός κοινού ιστορικού κλίματος: μια αυξανόμενη εμπιστοσύνη στη δυνατότητα επέκτασης της γνώσης μέσω της εμπειρίας, της συζήτησης και της κυκλοφορίας των πληροφοριών.

Κοντά στην επιστήμη, και η πολιτική συνέβαλε στον καθορισμό του προσώπου της Ευρώπης. Η Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΣΤΤ έβαζε πλώρη προς την πλήρη επικράτηση της μοναρχίας απόλυτης· οι αυλές, οι ακαδημίες και οι διπλωματικοί δεσμοί ήταν τόποι όπου η πολιτική αίγλη, ο πολιτισμός και η έρευνα συναντιούνταν. Το ταξίδι ενός μορφωμένου ανθρώπου μπορούσε επομένως να αναλάβει μια λειτουργία που ξεπερνούσε τη γνώση των τόπων: επέτρεπε να συγκριθούν θεσμοί, ήθη, τεχνικές ικανότητες και μορφές κοινωνικής οργάνωσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Μονκόνι παρουσιάζεται ως μάρτυρας ιδιαίτερα σημαντικός. Η ενασχόλησή του με μηχανές, φυσικά πειράματα και φυσικές περιέργειες συμφωνεί με την ευαισθησία ενός αιώνα που επαναπροσδιόριζε τη σχέση μεταξύ παραδοσιακής εξουσίας και άμεσης παρατήρησης.

Η Ιταλία, Φλωρεντία και το μεγάλο ευρωπαϊκό πολιτιστικό κληροδότημα

Το ταξίδι στην Ιταλία αποκτά ειδικό νόημα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Για αιώνες η πορεία διαπερνούσε τη ιταλική χερσόνησο ως προνομιακό προορισμός για όποιον ήθελε να γνωρίσει την τέχνη, την αρχιτεκτονική, τα αρχαία ευρήματα και τις ιταλικές πολιτιστικές δομές.

Η Φλωρεντία, συγκεκριμένα, αποτελούσε ένα από τα σύμβολα αυτής της κληρονομιάς. Η πόλη των Μεδίκων είχε συμβάλει καθοριστικά στη άνθηση του Ροκοκοβιοσνο, συνδέοντας το όνομά της με φιγούρες όπως ο Φιλίπο Μπρουνελέςκι, ο Λεον Μπατιστά Αλμπέρτι, ο Μιχαήλ Ακίλλιο Μπονουόρτι και ο Γαλιλαίος Γαλιλέι, ο τελευταίος γεννημένος στη Πίζα αλλά στενά συνδεδεμένος με την αυλή των Μεδίκων και τον τοσκικό πολιτισμό.

Τον 17ο αιώνα, η Φλωρεντία συνέχιζε να αποτελεί κέντρο μεγάλης καλλιτεχνικής και επιστημονικής ζωής. Η μνήμη του Ρεμπουσιάνο συνύπαρχε με νέες μορφές συγκεντρωτισμού, με τον πολιτισμό των αυλών και με το ενδιαφέρον για τα μέσα και τις αποδείξεις της επιστήμης. Η μεσαιωνική παράδοση των Μεδίκων ως συμπαραστάτες των τεχνών και των επιστημών αποτελεί ένα ιστορικό φόντο σημαντικό για να κατανοήσουμε τη σημασία που διατηρούσε ο ιταλικός πολιτισμός στα μάτια των ευρωπαίων ταξιδιωτών.

Δεν θα ήταν σωστό να αποδοθεί στον Μονκόνι, χωρίς συγκεκριμένο έλεγχο κάθε σελίδας, ειδικές παρατηρήσεις για κάθε φλωρενίτικο μνημείο ή προσωπικότητα. Είναι ωστόσο νόμιμο να εντάξουμε το ταξίδι του σε όλη τη διαδεδομένη ευρωπαϊκή παράδοση του Grand Tour πριν από το litteram: αυτή η πρακτική, ζωντανή πολύ πριν γίνει φαινόμενο κώδικα στον 18ο αιώνα, που ώθησε τους μορφωμένους ανθρώπους να αναζητήσουν στην Ιταλία πηγή γνώσης, αντίληψης και εκπαίδευσης.

Το Journal μαρτυρεί έτσι μια Ευρώπη όπου η καλλιτεχνική κληρονομιά δεν θεωρούνταν μόνο ως κληρονομιά του παρελθόντος, αλλά και ως αντικείμενο μελέτης και ευκαιρία διαλόγου ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες.

Το νόημα του έργου: η γνώση μέσω του ταξιδιού

Η βαθύτερη αξία του Journal des voyages βρίσκεται στην ιδέα της γνώσης που φέρει. Ταξιδεύοντας σημαίνει να βγαίνεις από τα σύνορα του οικείου, να αντιμετωπίζεις το διαφορετικό και να δοκιμάζεις τις πεποιθήσεις σου με την εμπειρία.

Ο Μονκόνι δεν δομεί μια αφήγηση που να γιορτάζει αποκλειστικά τις πόλεις που επισκέφθηκε. Το ενδιαφέρον του επεκτείνεται σε ποικίλες πραγματικότητες, από τα μνημεία ως καθημερινές πρακτικές, από τα έργα των ζωγράφων μέχρι τα πειράματα, από τα θαύματα της φύσης μέχρι τα μυστικά της τεχνικής. Αυτή η ανοιχτότητα κάνει το έργο μια πολύτιμη μαρτυρία της καθολικής περιέργειας του 17ου αιώνα.

Ταυτόχρονα, το βιβλίο μας θυμίζει ότι η γνώση δεν γεννιέται ποτέ εξαρχής. Κάθε παρατήρηση εξαρτάται από τις γνώσεις, τις προσδοκίες και τα πνευματικά εργαλεία της εποχής. Γι’ αυτό το Journal μπορεί να διαβαστεί σε δύο επίπεδα: ως πηγή πληροφοριών για τους τόπους και τα αντικείμενα που περιγράφονται, αλλά και ως έγγραφο της νοοτροπίας μιας εποχής που έψαχνε νέους δρόμους για να ερμηνεύσει τον κόσμο.

Οι σελίδες του διατηρούν τη γοητεία μιας Ευρώπης που παρατηρείτο πριν από την πλήρη επικράτηση των σύγχρονων επιστημονικών θεσμών, όταν η έρευνα προχωρούσε μέσα από έναν συνδυασμό μάθησης, προσωπικής εμπειρίας, αλληλογραφίας και ατομικής περιέργειας.

Συμπέρασμα: ένας υλικό-μαρτυρία μνήμης της Ευρώπης

Το Journal des voyages de Monsieur de Monconys είναι πολύ περισσότερο από μια έκθεση ταξιδιού. Είναι η μαρτυρία μιας ιστορικής στιγμής στην οποία η Ευρώπη έμαθε να κοιτάζει τον εαυτό της μέσα από τη σύγκριση των λαών, των παραδόσεων, των έργων τέχνης και των νέων επιστημονικών γνώσεων.

Η μορφή του Μπαλτασαρ ντε Μονκόνι μας δίνει την εικόνα ενός ανθρώπου για τον οποίο η περιέργεια ήταν μια μορφή πειθαρχίας του πνεύματος. Η εκδοτική εργασία του γιου του και η λιωναϊκή εκτύπωση των Horace Boissat και George Remeus μετέτρεψαν τις παρατηρήσεις του σε ένα έργο που προορίζεται να επιβιώσει του συγγραφέα του, διασχίζοντας τους αιώνες και φτάνοντας σε εμάς.

Το να ξεφυλλίσεις σήμερα αυτές τις σελίδες σημαίνει να έρθεις σε επαφή με έναν πολιτισμό που επιχείρησε να διευρύνει τους ορίζοντές του μέσω του ταξιδιού, της ανάγνωσης, του πειράματος και της περισυλλογής. Οι χαλκογραφίες, η αρχαία τυπογραφία και τα ίχνη του χρόνου δίνουν στο τόμο μια παρουσία που καμία σύγχρονη ανατύπωση δεν μπορεί να αποδώσει πλήρως: αυτή ενός αντικειμένου που έχει διασχίσει την ιστορία διατηρώντας τη δική του υλική υπόσταση.

Αυτή ακριβώς η διπλή φύση, διανοητική και φυσική, το κάνει εξαιρετικά πολύτιμο. Από τη μια πλευρά υπάρχει το περιεχόμενο, μαρτυρία της περιέργειας και της γνωστικής φιλοδοξίας του 17ου αιώνα· από την άλλη υπάρχει το αρχαίο αντίτυπο, απτό τεκμήριο της ιστορίας του βιβλίου και της μετάδοσης της γνώσης.

Σε αυτό συναντώνται το ταξίδι ενός ανθρώπου, η κουλτούρα ενός αιώνα και η μακρά μνήμη του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Και ίσως αυτό είναι ο πιο επίσημος απόηχος του: να μας θυμίζει ότι κάθε αυθεντικό βιβλίο είναι μια πύλη μέσω της οποίας το παρελθόν συνεχίζει να μιλά στο παρόν.

Ανασκόπηση και κατάσταση συντήρησης:
Τόμ Ι 4 σελ, (491 σελίδες) 11 ξυλογραφίες
Τόμ ΙΙ 2 σελ, (503 σελίδες) 11 ξυλογραφίες
Άριστη κατάσταση συντήρησης, ατμοσφαιρικές ελαφριές φθορές αλλά συνολικά άριστο και σπάνιο βιβλίο.

Αποστολή express σε μόλις 24 ώρες εργασίμων σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενώ για τις χώρες εκτός ΕΕ θα χρειαστούν 48 ώρες εργάσιμες.