Ένα σιδερένιο γλυπτό - Lobi - Μπουρκίνα Φάσο (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Ζωομορφικό μαύρο σιδερένιο έργο απεικονίζει έναν χαμαιλέοντα, λόβι

Καταγωγή: περιοχή Καμπτι, νοτιοδυτικά της Μπουρκίνα Φάσο

Υλικό: Μαύρο σίδερο, ερυθροκάστανο έως πορτοκαλί απόχρωση, με πιο σκουρόχρωμες περιοχές, οπές διάβρωσης και κλίμακες οξείδωσης.

Περιγραφή

Το αντικείμενο απεικονίζει τετράποδο ζώο με πολύ μακρύ, έντονα καμπυλωτό σώμα, διαμορφωμένο σαν επίπεδη μεταλλική λάμα. Το συνολικό του σιλουέτο είναι χαμηλό, σχεδόν σέρνεται, αλλά διατηρεί αίσθηση κίνησης χάρη στα τέσσερα καμπυλωτά άκρα που ελαφρώς ανασηκώνουν το σώμα. Το κεφάλι, βρίσκεται στο τέλος ενός μακριού, στενού λαιμού ή ρινικού σωλήνα, είναι στενό και επίπεδο. Ένας μικρός κυκλικός χαρακτήρας που χαράσσεται ή σκαλίζεται σε κάθε πλευρά φαίνεται να δηλώνει το μάτι. Το στόμα υπονοείται οριακά στη μύτη. Η ράχη διαθέτει σειρά τριγωνικών ή κυματιστών προεξοχών που σχηματίζουν μια οδοντωτή γνάθο. Αυτός ο θρύλος, μαζί με την ανοδικά καμπυλωτή ουρά και τα πόδια που τελειώνουν σε διφιδικά σχήματα που θυμίζουν νύχια, επιτρέπει την ταύτιση με χαμαιλέοντα παρά με κροκόδειλο ή σαύρα. Η συστριμλωμένη ουρά και τα προσαρμοστικά άκρα είναι, στην πραγματικότητα, βασικά χαρακτηριστικά αυτής της ζώης, παρότι έχουν υπερβολικά στιλιτευτεί από τον σφυρηλάτη. Το γλυπτό τονίζει τη ματιά από τη μεριά. Έχει κατασκευαστεί γύρω από μια μακριά οριζόντια γραμμή που διατρέχει το ρύγχος μέχρι την ουρά, διακοπτόμενη από τους κυματισμούς της ράχης. Τα μπροστινά και πίσω πόδια τραβούνται προς το έδαφος με στενές καμπύλες, δημιουργώντας αρκετές κενές περιοχές κάτω από το σώμα που παίζουν πλήρη ρόλο στην σύνθεση. Η επιφάνεια πλέον παρουσιάζει μια ερυθροκάστανη έως πορτοκαλί απόχρωση, με σκουρόχρωμες περιοχές, διάβρωση και κλίμακες οξείδωσης. Ο όρος «μαύρο σίδερο» παραπέμπει περισσότερο στη παραδοσιακή φύση του υλικού παρά στην τρέχουσα εμφάνισή του, η οποία έχει σημαντικά αλλοιωθεί από την οξείδωση.

Ιστορική, Καλλιτεχνική και Τεχνική Ανάλυση

Αυτό το φιγούροχαλινό αντικείμενο αντικατοπτρίζει μια αισθητική βασισμένη στην ανατομική απλούστευση. Ο τεχνίτης δεν επιδίωξε ακριβή ζωολογική αναπαραγωγή: επέλεξε τα στοιχεία που κάνουν το ζώο ευθέως αναγνωρίσιμο—ο οπίσθιος ακτέφορος θύλακας, το καμπύλο σώμα, το μακρύ κεφάλι, τα γάντζοειδή πόδια και η καμπυλωτή ουρά. Οι όγκοι αντικαθίστανται από γραμμές, περιγράμματα και κενά. Το ζώο εμφανίζεται έτσι τόσο υλικό όσο και γραφικό, σαν σχέδιο σε σίδερο. Το κεντρικό τμήμα φαίνεται να έχει διαμορφωθεί από μια θερμαινόμενη ράβδο ή πλάκα σιδήρου που τεντώθηκε και πλατιάθηκε. Τα πόδια πιθανότατα είχαν σφυρηλατηθεί χωριστά ή κόπηκαν και στη συνέχεια κάμπτονταν όταν ήταν ζεστά. Η ένωση τους με το σώμα θα πρέπει να εξεταστεί με ακτινογραφία για να διαπιστωθεί αν είναι συγκολλημένες ενώσεις, βιδωτές αρθρώσεις ή μέρος ενός ενιαίου κομματιού μετάλλου. Η ύπαρξη σιδερένιων γλυπτών των Λόμπι επιβεβαιώνεται από πολλές συλλογές μουσείων, ειδικά του Μουσείου Metropolitan, το οποίο φιλοξενεί φιγούρες που αποδίδονται στους Λόμπι της Μπουρκίνα Φάσο και χρονολογούνται τον 20ό αιώνα. Το σφιχτό, σχεδόν καλλιγραφικό σχήμα του αντικειμένου διαφέρει από τα ανθρωπομορφικά βατέμπα ξύλινα, αλλά προέρχεται από την ίδια επιθυμία να δοθεί ορατή παρουσία σε μια δύναμη ή ον συνήθως αόρατη. Στην τέχνη των Λόμπι, η αξία ενός αντικειμένου δεν εξαρτάται μόνο από την ομοιότητά του ή την επίσημη ομορφιά: προέρχεται επίσης από την προέλευση, τη ρη ritual ρήση που προσδιόρισε τη δημιουργία του και τις σχέσεις που διατηρούνται μαζί του. Μελέτες των Piet Meyer και Daniela Bognolo δείχνουν ότι τα ιερολογικά αντικείμενα των Λόμπι πρέπει να νοούνται σε όρους της πνευματικής τους ταυτότητας, θέσης και χρήσης, και όχι μόνο ως μεμονωμένες γλυπτές. Αποκλίσεις διάβρωσης από μόνες τους δεν επαρκούν για χρονολόγηση του έργου ή για απόδειξη της παλαιότερης ιερολογικής του χρήσης. Μπορεί να προκύψει από παρατεταμένη έκθεση σε υγρό περιβάλλον, από την τοποθέτηση στο έδαφος, από εξωτερική έκθεση ή από κακή αποθήκευση. Μια συντηρητική χρονολόγηση στον 20ό αιώνα μπορεί να προταθεί με βάση τη στιλιστική σύγκριση, αλλά αυτό θα πρέπει να επαληθευτεί μέσω εξέτασης της προέλευσης, τεχνικών σφυρηλασίας και προϊόντων διάβρωσης.

Λειτουργία τελετουργίας

Στις θρησκευτικές πεποιθήσεις των Λόμπι, τα θιλ (thila) είναι αόρατες δυνάμεις ικανές να επιβάλλουν κανόνες, απαγορεύσεις και καθήκοντα στους ανθρώπους. Όταν εμφανίζεται μια ασθένεια, ένα ατύχημα ή μια σειρά συμφορών, ο μάντης μπορεί να εντοπίσει τη δύναμη που εμπλέκεται και να συνταγογραφήσει τη δημιουργία ενός βωμού ή ενός αντικειμένου φτιαγμένου από ένα συγκεκριμένο υλικό και σε συγκεκριμένη μορφή. Αυτά τα αντικείμενα δεν θεωρούνται απαραίτητα θεότητα η ίδια· αντίθετα, διευκολύνουν μια οργανωμένη σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους, το ιερό, και την αόρατη οντότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η εικόνα που φαίνεται μπορεί να τοποθετήθηκε σε έναν οικιακό βωμό, φυλετικό ή του μάντη/θεραπευτή. Μπορεί να έχει αντιπροσωπεύσει ένα ζώο συνδεδεμένο με ένα θιλ, να χρησίμευσε ως προβλεπτική θυσία ή να λειτούργησε ως προστατευτικό αντικείμενο. Ο σίδηρος, μεταμορφωμένος από τη φωτιά και από την ειδικευμένη τεχνική κατασκευαστική τέχνη, είναι ιδιαίτερα κατάλληλος για λειτουργίες άμυνας, στερέωσης και δύναμης.
Η ταυτοποίηση με τον χαμαιλέοντα ενισχύει τη θεωρία για αποτρεπτική λειτουργία. Έρευνα της Michèle Cros στην περιοχή των Λόμπι δείχνει ότι αυτό το ζώο θεωρείται ως αμφιλεγόμενη ύπαρξη—που φοβούνται λόγω της ικανότητάς του να αλλάζει χρώμα και να γίνεται σχεδόν αόρατο, αλλά ταυτόχρονα επιδιώκεται ως προστάτης. Τα παιδιά που θεωρούνται ευάλωτα ή σε κίνδυνο μπορεί, ειδικά, να δοθούν ένα φυλακτό σε σχήμα χαμαιλέοντα, τελετουργικά ενεργοποιημένο, ώστε να φαίνονται αόρατα από τις δυνάμεις που πιθανώς θα τα βλάψουν. Αυτή η μεγάλη σιδερένια μεταγραφή θα μπορούσε να ενσωματώνει μια παρόμοια λογική σε κλίμακα βωμού: αξιοποίηση των ικανοτήτων προσαρμογής, κρυψίας και επαγρύπνησης που αποδίδονται στον χαμαιλέοντα. Η κίνηση σε διαδρομή μπορεί να υποδηλώνει μια διακριτή αλλά προσεκτική παρουσία, ενώ τα πλευρικά μάτια υπενθυμίζουν την ικανότητα του ζώου να παρακολουθεί πολλές κατευθύνσεις. Ωστόσο, χωρίς μαρτυρίες από τον πρωτότυπο κάτοχο, το όνομα του θιλ, το περιεχόμενο της εύρεσης ή ανάλυση θυσιαστικών καταλοίπων, θα ήταν υπερβολικό να αποδοθεί σε αυτό μια μοναδική λειτουργία. Οι ερμηνείες που αφορούν προστασία, ίαση, μαντεία και άμυνα κατά των κακοπροαίρετων δυνάμεων πρέπει να παραμείνουν τεκμηριωμένες υποθέσεις.

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία

Bognolo, Daniela. Lobi. Μιλάνο, 5 Continents Éditions, 2007. Ένα βιβλίο αφιερωμένο στα στυλ, τις θρησκευτικές λειτουργίες και τα περιφερειακά πλαίσια της στατικής των Λόμπι.

Cros, Michèle. «The Chameleon: An Untouchable Turned Exotic Pet», στο Sergio Dalla Bernardina (επιμ.), From Beast to Non-Human: Perspectives and Controversies Surrounding the Animal Condition. Παρίσι, Éditions du Comité des travaux historiques et scientifiques, 2020.

Labouret, Henri. The Tribes of the Lobi Branch. Παρίσι, Institute of Ethnology, 1931. Μια σημαντική ιστορική πηγή, προς χρήση με προσοχή λόγω του λεξιλογίου και του αποικιοκρατικού πλαισίου.

Meyer, Piet. Art and Religion of the Lobi. Ζυρίχη, Museum Rietberg, 1981, 184 σελ. Μία θεμελιώδη μελέτη της σχέσης μεταξύ γλυπτικής, μαντείας, βωμών και πνευματικών δυνάμεων.

Schneider, Klaus. Lobi Crafts and Material Culture in Burkina Faso. Στουτγάρδη, Franz Steiner Verlag, 1990, 409 σελ. Μελέτη τεχνικών, τεχνουργημάτων και υλικής κουλτούρας των Λόμπι

Οι αναφερόμενες εκδόσεις εξυπηρετούν τη συγκριτική ιστορία της τέχνης. Δεν θεμελιώνουν την συγκεκριμένη πολιτισμική απόδοση, ημερομηνία ή αρχική χρήση του γλυπτού.

Πιστοποίηση και Επιστημονική Τεκμηρίωση

Μερικές από τις πληροφορίες και οι φωτογραφίες έχουν παραχθεί με τη συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης και βασίζονται σε δημοσιευμένες πηγές στην εθνογραφία, αρχαιολογία και ιστορία της τέχνης. Τα πρωτότυπα κείμενα και οι φωτογραφίες μπορεί να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Διατηρούνται όλα τα δικαιώματα από τους αντίστοιχους κατόχους. Inv. αρ. MAZ32835