λαπίς λαζούλι Γλυπτική ελεύθερου σχήματος - Ύψος: 24 cm - Πλάτος: 14 cm- 4000 g - (1)

Lapis lazuli (ΗΚ: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/; ΗΠΑ: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένα βαθύ-μπλε μεταμορφωτικό πέτρωμα που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και που εκτιμούταν από την αρχαιότητα για το έντονο του χρώμα. Το όνομά του προέρχεται από το περσικό λέξη για το λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε αρκετές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών και πορτογαλικών azul και αγγλικής azure. Το lapis lazuli είναι πέτρωμα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά lazurite, pyrite και calcite. Ήδη από τον 7ο χιλιετή π.Χ., το lapis lazuli εξορύσσεται στα μεταλλεία Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, και σε άλλα μεταλλεία στην επαρχία Badakhshan, στη σύγχρονη βορειοανατολική Αφγανιστάν.[3] Ευρήματα με έργα από lapis lazuli, χρονολογημένα το 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στην Μιρχάνα, που αποτελεί τον αρχαιότερο τόπο του πολιτισμού του Ινδουποτάμ.[4] Το lapis εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Χάνδρες από lapis έχουν βρεθεί σε ταφές Νεολιθικής περιόδου στη Mehrgarh, τον Καύκασο, και μέχρι τη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στη νεκρική μάσκα του Τουτακχαμών (1341–1323 π.Χ.).[8]

Μέχρι το τέλος των Μεσαίων Αιώνων, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει Lapis lazuli ώστε να αλεθεί σε σκόνη και να παραχθεί Ultramarine χρώση. Το ultramarine χρησιμοποιήθηκε από μερικούς από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, μεταξύ των οποίων ο Masaccio, ο Perugino, ο Titian και ο Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών προσωπειών στις ζωγραφιές τους, ιδιαίτερα της Παναγίας. Το ultramarine έχει επίσης βρεθεί στη δύναμο κρατήματος οδοντικών εγκαταστάσεων μοναζών μεσαιωνικών και γραφέων, ίσως ως αποτέλεσμα του γλείψιμου των πινέλων τους κατά τη δημιουργία μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι excavations από το Tepe Gawra δείχνουν ότι το Lapis lazuli εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου στην ύστερη περίοδο Ομπάϊτ, περ. 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή αντίληψη ήταν ότι το Lapis lazuli εξορύσσεται κάπου 1.500 μίλια ανατολικά – στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική λέξη lāžavard/lāževard, καθώς και γραφή لاجورد lājevard, συχνά ερμηνεύεται ότι έχει καταγωγή σε τοπικό τοπωνύμιο.

Από-persian, η αραβική لازورد lāzaward αποτελεί τη γλωσσική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (μέσω της παλαιάς γαλλικής azur) όσο και του Μεσαιωνικού Λατινικού lazulum, που σήμαινε «ουρανός» ή « sky». Για αποσαφήνιση, χρησιμοποιούνταν lapis lazulī («πέτρα του lazulum») για να αναφερθεί στο ίδιο το λίθο, και είναι ο όρος που τελικά εισήχθη στα Αγγλικά Μέσα-Μεσαιωνικά.[11] Το Lazulum συνδέεται ετυμολογικά με το χρώμα μπλε, και χρησιμοποιείται ως ρίζα για τη λέξη «μπλε» σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων ισπανικών και πορτογαλικών azul.[11][12]

Ορυχεία στα βορειοανατολικά του Αφγανιστάν συνεχίζουν να αποτελούν κύρια πηγή lapis lazuli. Σημαντικές ποσότητες παράγονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Ρωσία, και στις Άνδεις στη Χιλή, η οποία αποτελεί την πηγή που χρησιμοποίησαν οι Ίνκα για κατεργασία τεχνητών αντικειμένων και κοσμημάτων. Μικρότερες ποσότητες εξορύσσονται στο Πακιστάν, την Ιταλία, τη Μογγολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύνθεση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του lapis lazuli είναι η lazurite[14] (25%–40%),[citation needed] ένα μπλε φελδοςφατικό σιλικότιμο ορυκτό της οικογένειας sodalite, με τον τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Το μεγαλύτερο μέρος του lapis lazuli περιέχει επίσης calcite (λευκό) και pyrite (μεταλλικό κίτρινο). Κάποια δείγματα περιέχουν augite, diopside, enstatite, μίκα, hauynite, hornblende, nosean και sulfur-rich löllingite geyerite.

Το lapis lazuli συνήθως εμφανίζεται σε κρυσταλλικό μάρμαρο ως αποτέλεσμα επαφικής μεταμόρφωσης.

Χρώμα
Το έντονο μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του τρισουρικού ριζικού ανιόνιο (S•−3) στο κρύσταλλο.[16] Η παρουσία διουρικών (S•−2) και τετρα-θειρικών (S•−4) ριζών μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς κίτρινο ή κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτές οι ριζικές ανιόντες αντικαθιστούν τα ιόντα χλωρίου μέσα στη δομή της σολδαλίτης.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 εμφανίζει οπτικό φάσμα απορρόφησης στην περιοχή 595–620 nm με υψηλή molar absorptivity, οδηγώντας στο φωτεινό μπλε του χρώμα.[19]

Πηγές
Το lapis lazuli εντοπίζεται σε ασβεστόλιθο στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha στην επαρχία Badakhshan στα βορειοανατολικά Αφγανιστάν, όπου τα κοιτάσματα Sar-i Sang έχουν αξιοποιηθεί για πάνω από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν η πηγή lapis για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και Μεσοποταμικούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι εξασφάλιζαν το υλικό μέσω εμπορίου με τους Μεσοποταμίους, στο πλαίσιο των σχέσεων Αιγύπτου–Μεσοποταμίας και από την αρχαία Αιθιοπία. Κατά την ακμή του Πολιτισμού του Πολιτισμού του Ίνδου (περί το 2000 π.Χ.), η αποικία Harappan, γνωστή πλέον ως Shortugai, εγκαταστάθηκε κοντά στα μεταλλεία lapis.

Εκτός από τα αφγανικά κοιτάσματα, το lapis εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (κοντά το Ovalle, Χιλή)· και δυτικά της λίμνης Μπαϊκάλ στη Σιβηρία, Ρωσία, στο κοίτασμα Tultui lazurite. Εξορύσσεται σε μικρότερες ποσότητες σε Ανγκόλα, Αργεντινή, Μπούρμα, Αιθιοπία, Πακιστάν.