Various authors - Institutiones Philosophicae - 1664

# ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΚΑΝΟΝΙΑ

### Στην περιοχή της Επορείδας (Regio Eporediensi Lycæo Traditæ)

**Λατινικό φιλοσοφικό και επιστημονικό χειρόγραφο του 18ου αιώνα, χρονολογηθεί 1764**

Μια σημαντική χειρόγραφη μαρτυρία της φιλοσοφικής και επιστημονικής κουλτούρας του 18ου αιώνα, έκφραση της παραδοσιακής ακαδημαϊκής κληρονομιάς στην οποία η λογική, η μεταφυσική, η γεωμετρία και η μελέτη της φύσης συνιστούσαν τα αδιαπραγμάτευτα θεμέλια της πνευματικής διαμόρφωσης.

Το έργο, με τον τίτλο *Institutiones Philosophicæ in Regio Eporediensi Lycæo Traditæ*, παρουσιάζεται ως ένα σύνθετο αντίτυπο φιλοσοφικών διδαγμάτων που παρείχαν στο Regio Liceo Ivrea, την αρχαία ρωμαϊκή *Eporedia*, πολιτιστικό και διοικητικό κέντρο των εδαφών των Σαβόων.

Η ημερομηνία MDCCLXIV, που αντιστοιχεί στο 1764, και διαβάζεται στο κάτω μέρος της αρχικής σελίδας, βάζει το χειρόγραφο σε μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή της ευρωπαϊκής ιστορίας: ο πλήρης αιώνας των Φώτων, όταν οι κατακτήσεις της επιστημονικής επανάστασης και οι νέες ρεύσεις της ριζοσπαστικής σκέψης άρχισαν σταδιακά να μεταμορφώνουν τη διδασκαλία της φιλοσοφίας, χωρίς όμως να εξαλείψουν την επίδραση της μεγάλης αρχαίας και σχολαστικής παράδοσης.

Το χειρόγραφο συνιστά, συνεπώς, μια πολύτιμη μαρτυρία του κόσμου του διανοητικού 18ου αιώνα, όπου η γνώση ακόμη αντιμετωπιζόταν ως ένα ενιαίο σύστημα, ικανό να κατανοήσει τόσο τις αφηρημένες αρχές του υπάρχοντος όσο και τους μαθηματικούς νόμους που ρυθμίζουν το σύμπαν.

## Το ιστορικό πλαίσιο: το Πιεμόντε της Σαβοίας στην Εποχή του Διαφωτισμού

Η σύνταξη του χειρογράφου εντάσσεται στο πλαίσιο της πολιτιστικής ζωής του Βασιλείου της Σαρδηνίας κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Κάρολου Εμανουέλ Α΄ της Σαβοίας, μονάρχη από το 1730 ώς το 1773.

Το 18ο αιώνα της Πιμέντε υπέστη τότε μια περίοδο εδραίωσης θεσμών, διοίκησης και κουλτούρας, συνεχίζοντας τη διαδικασία επαναοργάνωσης του Κράτους που ξεκίνησε από τον Βιτόριο Αμεντέο Β΄.

Ιδιαίτερη σημασία είχε η εκπαίδευση, θεωρούμενη ως βασικό εργαλείο για τη διαμόρφωση του κλήρου, των δημόσιων λειτουργών και των τάξεων των ηγετών. Η φιλοσοφία κατείχε κεντρική θέση στα προγράμματα πανεπιστημιακής μελέτης και αποτελούσε τη θεμελιώδη βάση για την εμβάθυνση της θεολογίας, της νομικής, της ιατρικής και των μαθηματικών επιστημών.

Είναι σε αυτό το περιβάλλον που τοποθετούνται οι *Institutiones Philosophicæ*, του οποίου ο τίτλος υπαινίσσεται ρητά τη διδακτική δραστηριότητα του Regio Liceo eporediese.

Η λατινική φράση *in Regio Eporediensi Lycæo Traditæ*, μεταφραζόμενη ως «διδαχθείσα στο Regio Liceo Ivrea», προσδίδει στο χειρόγραφο μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα θεσμική ταυτότητα: όχι απλώς μια ιδιωτική συλλογή φιλοσοφικών σκεπτικισμών, αλλά ένα κείμενο άμεσα συνδεδεμένο με τη μετάδοση της γνώσης μέσα σε ένα αναγνωρισμένο σχολικό περιβάλλον.

Η ύπαρξη ενός δομημένου, τακτοποιημένου γνωστικού συστήματος, με προτάσεις, αποδείξεις και γεωμετρικά σχήματα, υποδηλώνει οπωσδήποτε διδακτικό προορισμό, πιθανώς ως συλλογή μαθημάτων, μεταγραφή ενός κύκλου ή αντίτυπο προοριζόμενο για μελέτη.

Η ταυτότητα του διδάσκοντα και εκείνη του πιθανώς αντιγραφέα δεν αποδεικνύονται από τις εξεταζόμενες σελίδες.

## Η δομή του έργου: από τη γεωμετρία στη μεταφυσική

Ένα από τα πλέον σημαντικά στοιχεία του χειρογράφου είναι η ευρεία γκάμα των κλάδων που θίγει.

Οι εικόνες δείχνουν μια ακολουθία σελίδων αφιερωμένων στη ευκλείδειο γεωμετρία, με πολυάριθμες γραφικές κατασκευές, ακολούθη την ολοκλήρωση ενός τμήματος μεταφυσικής.

Αυτή η συνύπαρξη μαρτυρεί μια προσέγγιση της γνώσης βαθιά ριζωμένη στην ευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση, στην οποία τα μαθηματικά δεν αντιπροσώπευαν μια απομονωμένη επιστήμη, αλλά ένα ουσιαστικό εργαλείο για την εκπαίδευση του νου στη λογική σκέψη.

Οι γεωμετρικές σελίδες παρουσιάζουν προβλήματα σχετικά με την κατασκευή τριγώνων, την τομή κύκλων, τις ιδιότητες των γωνιών, τους ευθείες και τα παραλληλόγραμμα.

Η εκφραστική διαδικασία φαίνεται να οργανώνεται σύμφωνα με το κλασικό μοντέλο της αποδεικτικής γεωμετρίας: διατύπωση του προβλήματος, κατασκευή του σχήματος, επίλυση και απόδειξη.

Αναφέρονται όροι όπως *Propositio*, *Problema*, *Resolutio* και *Demonstratio*, που υπενθυμίζουν άμεσα τη μεθοδολογική γλώσσα της ευκλειδιακής παράδοσης.

Ιδιαίτερα ελκυστική είναι η παρουσία κατασκευών με δύο διασταυρούμενους κύκλους, που χρησιμοποιούνται στη λύση θεμελιωδών γεωμετρικών προβλημάτων, μεταξύ των οποίων η κατασκευή του ισόπλευρου τριγώνου.

Αυτό αποτελεί μια διαδικασία που μπορεί να αποδοθεί στην πρώτη προτεικότοπο του πρώτου βιβλίου των * Elements* του Ευκλείδη, ένα από τα πιο επιδραστικά έργα στην ιστορία των μαθηματικών.

Για πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια, τα *Elements* αντιπροσώπευαν το υπόδειγμα της ακέραιης λογικής: ένα σύστημα στο οποίο οποιοδήποτε συμπέρασμα έπρεπε να απορρέει λογικά από ορισμούς, αξιώματα και προτάσεις που είχαν προτεθεί προηγουμένων αποδείξεων.

Το χειρόγραφο μαρτυρεί λοιπόν την εξαιρετική συνέχεια μιας επιστημονικής παράδοσης που ξεκίνησε στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και που συνέχισε να λειτουργεί πλήρως σε εκπαιδευτικά ιδρύματα του 18ου αιώνα.

## Ο εικονογραφικός εξοπλισμός: οι χειρόγραφες γεωμετρικές φιγούρες

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο εικονογραφικός εξοπλισμός που συνοδεύει το κείμενο.

Οι σελίδες διατηρούν πολλές γεωμετρικές φιγούρες σχεδιασμένες στο χέρι, αποτελούμενες από κύκλους, τρίγωνα, τμήματα, ευθείες και παραλληλόγραμμα, με αλφαβητικά γράμματα που χρησιμοποιούνται για να εντοπίσουν τα διαφορετικά σημεία των κατασκευών.

Αυτές οι εικονογραφήσεις δεν λειτουργούν ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά αντιπροσωπεύουν μια ουσιαστική συνιστώσα της επιστημονικής εξήγησης.

Κάθε φιγούρα αποτελεί ουσιαστικά τη νοητή μετάφραση μιας μαθηματικής επιχειρηματολογίας, επιτρέποντας στον αναγνώστη να ακολουθήσει τη σειρά των πράξεων και να επαληθεύσει την εγκυρότητα των αποδείξεων.

Η χειρόγραφη εκτέλεση δίνει σε αυτά τα διαγράμματα μια ιδιαίτερη γοητεία. Οι γραμμές, μερικές ελαφριές και διακριτές, διατηρούν τις ιδιομορφίες του χειρόγραφου σχεδιασμού, ενώ τα σημεία αναφοράς είναι ενσωματωμένα απευθείας στις κατασκευές.

Δεν πρόκειται για εκτυπωμένες πλάκες ή ξυλογραφίες που παράχθηκαν από εκτυπωτή, αλλά για σχέδια φτιαγμένα στο πλαίσιο της σύνταξης του χειρογράφου.

Δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με βεβαιότητα αν πρόκειται για έργο του ίδιου αντιγραφέα που υπεύθυνος του κειμένου ή για κάποιον άλλον.

Η παρουσία τους, ωστόσο, αυξάνει σημαντικά το ιστορικό και ντοκουμενταριστικό ενδιαφέρον του τόμου, καθιστώντας τον μια συγκεκριμένη μαρτυρία των πρακτικών διδασκαλίας και μάθησης της μαθηματικής στο όγδοο αιώνα.

## Η μεταφυσική και η ευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση

Ένα άλλο αξιοσημείωτο στοιχείο προκύπτει από τη σελίδα αριθμημένη 393, στην οποία εμφανίζεται κεντρικά η τελική φράση:

**«Finis Metaphysicæ»**

Αυτές οι λέξεις, δηλαδή «Τέλος της Μεταφυσικής», μαρτυρούν το κλείσιμο ενός τμήματος αφιερωμένου σε μια από τις βασικές επιστήμες της παραδοσιακής φιλοσοφίας.

Η μεταφυσική, στην κλασική της έννοια, διερευνά τα πρωταρχικά Principles της πραγματικότητας, τη φύση του όντος, τις βασικές αιτίες των πραγμάτων και τις συνθήκες της γνώσης.

Η διδασκαλία της τον 18ο αιώνα εντάσσεται μέσα σε μια μακρά παράδοση που, ξεκινώντας από τον Αριστοτέλη, είχε διασχίσει τη ―βυζαντινή φιλοσοφία, τη σκολαστική και τον ρασιοναλισμό του μοντέρνου.

Οι σκέψεις του Αγίου Θωμά Ακινάτη, του Φρανσίσκο Σουάρες, του Ρενέ Ντεκάρ, του Γκότφριν Βίλχιμ Λάιμπνιζ και του Κρίστιαν Βολφ είχαν συμβάλει, σε διαφορετικές περιόδους και προοπτικές, στον καθορισμό της γλώσσας και των προβλημάτων του κλάδου.

Ιδιαίτερα σημαντικό, για την κατανόηση του πολιτισμικού πλαισίου του χειρογράφου, είναι ο ρόλος του Κρίστιαν Βολφ, γερμανός φιλόσοφος που στα πρώτα μισά του 18ου αιώνα είχε προτείνει μια λογική και αυστηρή οργάνωση του συνόλου του φιλοσοφικού γνώσεων.

Η μέθοδός του, βασισμένη σε ορισμούς, προτάσεις και αποδείξεις, άσκησε ευρύτατη επίδραση στον ευρωπαϊκό ακαδημαϊκό πολιτισμό.

Θα ήταν ωστόσο ατυχή να αποδώσουμε άμεσα το περιεχόμενο του χειρογράφου στη σχολή του Βολφ χωρίς σεlüγερα θεωρητική σύγκριση.

Ιδεωδώς, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι το έργο ανήκει σ’ ένα πνεύμα πνευματικής κουλτούρας όπου η συστηματική τάξη και η αποδεικτική ικανότητα κατέχουν ουσιώδη σημασία.

Η παρουσία της μεταφυσικής, μαζί με τις γεωμετρικές εξετάσεις, αποκαλύπτει μια εικόνα γνώσης που εξακολουθεί να είναι ενιαία, όπου η κατανόηση της φύσης και οι αρχές της φιλοσοφίας θεωρούνταν συμπληρωματικά στοιχεία της ίδιας εκπαίδευσης.

## Ένα χειρόγραφο στην Ευρώπη του Βολταίρου, του Ρουσό και της Encyclopédie

Η ημερομηνία του 1764 δίνει στο έργο μια ιδιαίτερα ελκυστική ιστορική αξία.

Τον ίδιο χρόνο, ο Βολταίρος δημοσίευσε το διάσημο *Dictionnaire philosophique portatif*, που θα γινόταν ένα από τα εμβληματικά κείμενα της Διαφωτιστικής κριτικής κατά των διοικητών και θρησκευτικών αρχών.

Περάσαν μόλις δύο χρόνια από τη δημοσίευση του *Contrat social* και του *Émile* του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, δύο έργα που είχαν ταρακουνήσει βαθύτατα τη ευρωπαϊκή συζήτηση για την κοινωνία, την εκπαίδευση και τη φύση του ανθρώπου.

Στο μεταξύ, στο Παρίσι, συνεχιζόταν το μεγάλο εγχείρημα της Encyclopédie υπό τη διεύθυνση Ντενεά Ντεϊν ντε Ντεν Ντεν Ντεί Ντε Ντεν ντε Ντερμπέρ, ένα μεγαλειώδες Project που σκοπό είχε τη συγκέντρωση και οργάνωση της ανθρώπινης γνώσης.

Το eporediese χειρόγραφο γεννήθηκε λοιπόν σε μια Ευρώπη γεμάτη βαθιές πνευματικές μεταβολές.

Από τη μια, ο Διαφωτισμός προέβαλε νέες μορφές κριτικής έρευνας και αυξανόμενη εμπιστοσύνη στη reason; από την άλλη, οι εκπαιδευτικές ίδρυμα συνέχιζαν να μεταδίδουν τα θεμέλια της παραδοσιακής φιλοσοφίας και της γεωμετρίας της κλασικής μονάδας.

Αυτοί οι δύο κόσμοι δεν ήταν απαραίτητα αντίθετοι.

Ο 18ος αιώνας της κουλτούρας χαρακτηρίστηκε από έναν συνδυασμό συνέχειας και καινοτομίας, στον οποίο οι μέθοδοι που κληρονόμησαν από την αρχαιότητα μπορούσαν να συνυπάρχουν με τις νέες επιστημονικές και ριζοσπαστικές επιδιώξεις.

Οι *Institutiones Philosophicæ* αποτελούν μια σημαντική μαρτυρία αυτού του σκηνικού: ένα ντοκουμέντο που επιτρέπει να παρατηρηθούν όχι μόνο οι μεγάλες μεταμορφώσεις του ευρωπαϊκού πνεύματος, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο η γνώση μεταδιδόταν πραγματικά στα εκπαιδευτικά ιδρύματα μιας πόλης της Πιεμόντε.

## Τα υλικά χαρακτηριστικά και η χειρόγραφη μαρτυρία

Από τη βιομηχανική άποψη, ο τόμος παρουσιάζεται σε αρχαία δερμάτινη καστάνωση, με ανυψωμένο ράφι και πλακέ τόνο που φέρει συντομευμένο τίτλο που αφορά τα *Institutiones Philosophicæ*.

Το δέρμα φέρει φυσική πατίνα γήρανσης, με χρωματικές διακυμάνσεις, σημειώσεις χρήσης και ίχνη του χρόνου που πιστοποιούν τη μακρόχρονη διατήρησή του.

Το σώμα του χειρογράφου αποτελείται από φύλλα χρώματος ελεφαντόδοντο, γραμμένα με καφέ μελάνι σε λατινική σχολική γραφή του 18ου αιώνα.

Η γραφή φαίνεται γενικά τακτοποιημένη, διατηρώντας ωστόσο τα χαρακτηριστικά ενός χειρόγραφου κειμένου, με διακυμάνσεις στον τρόπο γραφής, στα μεγέθη των γραμμάτων και στην κατανομή των χώρων.

Οι φωτογραφίες τεκμηριώνουν μια χειρόγραφη αρίθμηση που φτάνει τουλάχιστον τη σελίδα 393, ένδειξη ότι πρόκειται για ένα έργο εκτεταμμένο.

Η πρώτη σελίδα, επίσης χειρόγραφη, παρουσιάζει τον τίτλο με κεφαλαία γράμματα σε μεγαλύτερους χαρακτήρες, ακολουθούμενο από την ένδειξη του εκπαιδευτικού ιδρύματος και την ημερομηνία.

Η έλλειψη τυπογραφικής ένδειξης, συνδεδεμένη με τη φυσική πλήρως χειρόγραφη φύση των εξεταζόμενων σελίδων, επιβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται για έκδοση σε τυπογραφία, αλλά για ένα έγγραφο που παραχθεί μέσω χειρογράφου.

Η αξία μιας παρόμοιας μαρτυρίας βρίσκεται ακριβώς στην ατομικότητά της.

Σε αντίθεση με κάθε βιβλίο που τυπώνεται, προορισμένο για την αναπαραγωγή ενός κειμένου σε πολλά αντίτυπα, ο χειρόγραφος διατηρεί τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της δικής του συγγραφικής διαδικασίας: τη γραφή, τις επιλογές διάταξης και των σχεδίων που έχουν σχεδιαστεί με το χέρι, καθώς και τυχόν ιδιαιτερότητες που εισήχθησαν κατά τη μεταγραφή.

Κάθε ένα από αυτά τα στοιχεία μπορεί να συμβάλει στην ανακατασκευή της ιστορίας της διδασκαλίας και της κυκλοφορίας της γνώσης.

## Η ιστορική και συλλεκτική σημασία

Το ενδιαφέρον των *Institutiones Philosophicæ* αναπτύσσεται σε πολλά επίπεδα.

Πρωτίστως, το έργο αποτελεί μαρτυρία της ιστορίας της εκπαίδευσης στην Πιερμόντε Σαβοίας, τεκμηριώνοντας ένα φιλοσοφικό μάθημα συνδεδεμένο με το Regio Liceo Ivrea.

Δεύτερον, προσφέρει μια υλική μαρτυρία της επιστημονικής κουλτούρας του 18ου αιώνα, μέσω της χρήσης γεωμετρικών αποδείξεων και μιας μαθηματικής γλώσσας που προέρχεται από την ευκλείδειο παράδοση.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι επίσης η σχέση μεταξύ μαθηματικών επιστημών και φιλοσοφικών κλάδων, που επιτρέπει να κατανοηθεί πώς η γνώση οργανωνόταν και μεταδιδόταν πριν από την τελική εξειδίκευση των σύγχρονων ακαδημαϊκών κλάδων.

Τέλος, η χειρόγραφη φύση του τόμου προσδίδει στο αντίτυπο ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιστορία του βιβλίου, της γραφής και των διδακτικών πρακτικών.

Η σημασία του δεν εξαρτάται αναγκαστικά από την παρουσία ενός διάσημου συγγραφέα ή μιας επαναστατικής θεωρίας, αλλά από τη δυνατότητα διατήρησης άμεσης μαρτυρίας ενός πολιτισμικού και θεσμικού περιβάλλοντος του XVIII αιώνα.

Με αυτόν τον τρόπο, το χειρόγραφο ανήκει σε μια κατηγορία τεκμηρίων που επιτρέπουν στον ιστορικό να ανασυστήσει τη σύγχρονη ζωή της γνώσης: όχι μόνο ό,τι δημοσίευσαν οι μεγάλοι φιλόσοφοι, αλλά ό,τι όντως διδασκόταν, μελετιζόταν και μεταγραφόταν.

## Συμπέρασμα

Οι *Institutiones Philosophicæ in Regio Eporediensi Lycæo Traditæ*, χρονολογημένες το 1764, συνιστούν μια συναρπαστική μαρτυρία της φιλοσοφικής και επιστημονικής εκπαίδευσης στην Ευρώπη του 18ου αιώνα.

Μέσα από τις χειρόγραφες σελίδες, τις γεωμετρικές κατασκευές και τις μεταφυσικές σκέψεις, το έργο αποκαλύπτει το χαρακτήρα μιας εποχής στην οποία η γνώση εξακολουθούσε να θεωρείται ως μια μεγάλη διανοητική αρχιτεκτονική, δομημένη πάνω στη λογική, στην απόδειξη και στην αναζήτηση των παγκοσμίων αρχών.

Ο δεσμός με το Regio Liceo Ivrea ενισύει την επαγγελματικότητα της τεκμηρίωσης του, τοποθετώντας το εντός μιας συγκεκριμένης θεσμικής πραγματικότητας της Πιέμοντε Σαβοίας, ενώ η χρονολόγηση στο 1764 το φέρνει στην καρδιά ενός από τα πιο γόνιμα και πολύπλοκα διαστήματα της ιστορίας της δυτικής σκέψης.

Διατηρημένο στην χειρόγραφη του εμφάνιση και στηρώντας την παλιά δερμάτινη βιβλιοδεσία, το τόμο αποτελεί όχι μόνο ένα ερευνητικό έγγραφο αλλά μια απτή μαρτυρία της μετάδοσης της γνώσης μέσα στους αιώνες.

**Ένα έργο που, μέσα από τη σιωπηλή ακολουθία των σελίδων του, φέρει τη μνήμη μιας φιλοσοφικής διδασκαλίας του 18ου αιώνα και της απεριόριστης ανθρώπινης επιθυμίας να κατανοήσει, να οργανώσει και να εξηγήσει τον κόσμο μέσω της λογικής.**

Collazione e stato di preservazione: Άριστη κατάσταση συντήρησης, 393 σελ. αριθμημένες
Αποστολή express σε 24 ώρες εργασίμου χρόνου εντός ΕΕ για τις χώρες