Αρχαία Αιγυπτιακή Faience Ωραία μεγάλη Σάμπτι. Ύψος 16,5 cm. Ύστερη Περίοδος, 26η–30ή δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Fine shabti ushabti

Αρχαία Αίγυπτος, Τελευταία Περίοδος, 26η–30η Δυναστεία, 664–332 π.Χ.

Φαιάνς

Ύψος: 16,5 cm χωρίς βάση.

Απόκτηση:
- Ιδιωτική Συλλογή, Ροζέρ ντε Μοντεγκυέ (1880–1925), Παρίσι, Γαλλία.
- Ιδιωτική Συλλογή, Παρίσι, Γαλλία, από κληρονόμους των άνω.

Κατάσταση: Αδιατάραχτο.

Περιγραφή:

Ούσαμ-άβι/ουσαμπτι ιδιαίτερα λεπτοτεχνίας, με μια ελαφρώς γαλάζια φαιάνς μούμι-μορφής φιγούρα με τα χέρια σταυρωμένα πάνω από το στήθος. Στο αριστερό χέρι κρατάει ένα τσαπί· στο δεξί, ένα εργαλείο για βοό ή πλέξη και το πλεγμένο σκοινί για την σακούλα σπόρων που φέρει στην πλάτη. Το ούσαμπτι στέκεται πάνω σε μια τραπεζοπλόη βάση και στηρίζεται από μια πίσω κολώνα. Οι λεπτομέρειες του προσώπου είναι καλά αποδομένες· τα αυτιά προεξέχουν κάτω από το τριμερές μαλλί, και το ψεύτικο γένι μακραίνει και πλέκεται, με ελαφρώς καμπυλωτή άκρη.

Ο Αιγυπτιακός Μετά Bolton είχε κατανοηθεί ως καθρέφτης του πραγματικού κόσμου, nơi τόσο το καλό όσο και το κακό είχαν τη θέση τους. Οι αδικημένοι και οι διεφθαρμένοι τιμωρούνταν για ολόκληρη τη μοίρα, ενώ οι ενάρετοι απολάμβαναν μια άνετη ύπαρξη ταξιδεύοντας με τον ηλιακό θεό. Ακόμη και έτσι, οι ευλογημένοι νεκροί ήταν ακόμη υποχρεωμένοι να ικανοποιούν ανθρώπινες ανάγκες και υποχρεώσεις, όπως ζούσαν · το να έχουν κάτι να φάνε και να πιουν στον Μετάτον ορεινός περιέχον ένα σταθερό ενδιαφέρον. Στον Βασίλειο των Νεκρών, όπου όλοι οι αποθαμένοι — άνδρες και γυναίκες, άρχοντες και υπηρέτες, βασιλιάδες και βασίλισσες — αποτελούσαν μέρος μιας ιεραρχικής κοινωνίας υπό τη διοίκηση των θεών, όλοι έπρεπε να αγωνίζονται στα Πεδία του Ιάρου. Έπρεπε να είναι έτοιμοι να καλλιεργούν, να σπέρνουν και να θερίζουν.

Στην επίγεια ζωή, αυτές οι βασικές παραγωγικές εργασίες εκτελούνταν από όσους ανήκαν στα χαμηλότερα επίπεδα της κοινωνίας. Για να αποφύγουν αυτή τη μοίρα, οι Αιγύπτιοι αναζήτησαν μια μαγική λύση: είχαν έναν ή περισσότερους εαυτογράφους φτιαγμένους από τον εαυτό τους για να παρουσιαστούν όταν οι απεσταλμένοι του κυβερνώντος θεού Όσιρις τους φώναζαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, αυτές οι μικρογραφίες, που περιλαμβάνονταν στο κηδευτικό συμπόσιωμα του τάφου, ήταν εικόνες που αντιπροσώπευαν τόσο τον άρχοντα όσο και τον δούλο.

Αυτά είναι γνωστά ως ουσαμπτί, ο παλιότερος όρος σάμπτυ ή σαβτυ, προερχόμενος από το σάουαβ, του οποίου η σημασία αντιστοιχεί στη ελληνική λέξη «περσέα», ένα ιερό δέντρο από το οποίο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να κατασκευάζουν αυτές τις κηδευτικές εικονίσεις. Κατά τη διάρκεια της Τρίτης Ενδοκατακάλυψης της Περιόδου, στην 21η Δυναστεία, γύρω στα 1080 π.Χ., άρχισε να χρησιμοποιείται ο όρος wsbty —δηλαδή «ushebty»—. Από εκείνη τη στιγμή, το «ushabti» προέκυψε από το ρήμα wsb, «να απαντά», σημαίνοντας «εκείνος που απαντά».

Τα ουσαμπτί ενσωματώθηκαν στους θάλαμους ταφής στην αρχαία Αίγυπτο από την Πρώτη Ιστορική Περίοδος και εξής. Η χρήση τους αυξήθηκε κατά τη Μέση Βασιλεία, όταν οι Αιγύπτιοι άρχισαν να γράφουν στα Κείμενα του Τύμβου μια φόρμουλα, νούμερο 472, ώστε τα ουσαμπτί να απαντούν στην κλήση: «Ο Δίκαιος Ν. λέει, 'Ω εσύ ουσαμπτι, που κατασκευάστηκες για τον Ν., αν ο Ν. κληθεί για τα καθήκοντά του ή αν επιβληθεί σε αυτόν οποιοδήποτε δυσάρεστο έργο όπως σε οποιονδήποτε άνθρωπο στην εργασία του, να λες: ιδού εγώ. Αν ο Ν. κληθεί να επιβλέψει όλους όσους εργάζονται εκεί, να επιστρέψει στα νέα πεδία για να σπείρει τη γη, ή να μεταφέρει άμμο με βάρκα από Ανατολή προς Δύση, να λες: ιδού εγώ. Ο Δίκαιος Ν.»» Αυτή η φόρμουλα άρχισε να γράφεται πάνω στα ίδια τα ουσαμπτί, γι' αυτό στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνονται εγγεγραμμένα. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, εισήχθησαν πολλές καινοτομίες, και παραδείγματα με μακρύτερα κείμενα —αυτά που βρίσκονται στο Κεφάλαιο VI του «Βιβλίου του Νεκρού»— άρχισαν να πληθύνουν. Όπως και να έχει, σε πολλές περιπτώσεις το κείμενο περιλαμβάνει μόνο το όνομα του αποθανόντος, ή μια βασική φόρμουλα, μαζί με το όνομα ενός συγγενή ή τους σημαντικότερους τίτλους που κατείχε.

Τα ουσαμπτί αρχικά κατασκευάζονταν από κηρώς, ειδικά στην αρχή αυτής της πρακτικής. Αργότερα κατασκευάζονταν από ξύλο, και προς το τέλος της Μέσης Βασιλείας άρχισε η χρήση πέτρας. Από τη Νέα Βασιλεία και μετά, το υλικό εκ της επιχείρησης έγινε φαιάνς. Γνωστό είναι ότι παρήχθησαν μαζικά χάρη στη διατήρηση των καλουπιών και επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις τα γραμμένα κείμενα ήταν ατελή, έλλειπε το όνομα του κατόχου. Η πλέον δημοφιλής μορφή τους ήταν αυτή της μούμιας, μέχρι τη εισαγωγή, προς το τέλος της 18ης Δυναστείας, φιγούρες διακοσμημένες με καθημερινά ρούχα. Πολλά κρατούσαν εργαλεία για εργασία της γης, όπως καλάθια, φτύλια ή τσαπιά, αναφερόμενα στα καθήκοντα που επρόκειτο να εκπληρώσουν στον Μετά τον Θάνατο με τη μεσολάβηση των κυριάρχων τους. Η εικονογραφία τους, τα κείμενα, τα υλικά, τα χρώματα και η τοποθέτησή τους στον τάφο μπορεί να υποδεικνύουν πρόσθετα συμβολικά νοήματα.

Μερικές φορές τοποθετούνταν μέσα σε ξύλινα κουτιά, τα οποία μπορούσαν να είναι πλούσια διακοσμημένα ή πολύ απλά. Κατά τη Νέα Βασιλεία, ακόμη και τοποθετούνταν σε μικροσκοπικούς σαρκοφάγους.

Αν και στην αρχή θεωρούνταν αντίτυπα του αποθανόντος, στη Νέα Βασιλεία και αργότερα άλλαξαν οπτικά, θεωρούνταν υπηρέτες ή ένα είδος σκλάβων του ακινήτου ιδιοκτήτη, γεγονός που οδήγησε στην παραγωγή μεγάλου αριθμού. Αρχικά, κάποιου ενός ουσαμπτι κατασκευαζόταν για τον αποθανόντα. Ωστόσο, σε διαδοχικές δυναστείες, παραγόταν μεγάλος αριθμός αυτών των φιγούρων: 365 εργάτες σάμπτι, ένας για κάθε μέρα του έτους, απαρτιζόμενοι από άνδρες και γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων ειδικών σε διάφορες δραστηριότητες. Κάποιες φορές καθοδηούνταν από 36 επιβλέποντες, διακριτοί από τις κάλτσες τους, ένας για κάθε δέκα εργάτες σάμπτι (γι’ αυτό και ονομάζονται «αρχηγοί δέκα»). Ο αριθμός ξεπερνά τα 400 παραδείγματα και παρέμεινε το πρότυπο μέχρι το τέλος της παραγωγής τους κατά την Πτολεμαϊκή Περίοδο (332–30 π.Χ.). Τέτοιος ήταν ο φόβος της εκτέλεσης αυτών των καθηκόντων που ζητήθηκαν από τον Όσιρι, ώστε σε ορισμένες ταφές πρόσθετα ουσαμπτί να συμπεριληφθούν ως «υποκατάστατα» για τα κύρια.

Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι κανένας φαραώ δεν θα ήθελε να εκτελεί αυτό το είδος εργασίας με τα δικά του χέρια, οπότε όταν χρειάστηκε, διάβαζε την επιγραφή γραμμένη στο σώμα του ουσαμπτι, και θα ξεσήκωνε τη ζωή για να απαντήσει στην κλήση, αντικαθιστώντας τον στη δουλειά.

Τα φαιάνς ουσαμπτί μορφοποιήθηκαν από καλούπι δύο μερών. Κάποια ραφή αφαιρούνταν, και ενώ η πάστα ήταν ακόμη υγρή, οι λεπτομέρειες της φιγούρας βελτιώνονταν και οι καταγραφές τοποθετούνταν, πάνω στις οποίες χαράσσονταν οι ιερογλυφικοί επιγραφικοί. Αυτή η διαδικασία έκανε κάθε ουσαμπτι μοναδικό, ακόμη και όταν χρησιμοποιήθηκε το ίδιο καλούπι. Η φαιάνς είναι υλικό αποτελούμενο από ψιλό άμμο που σκληρύνθηκε με ένα σιλοκάσιστο ασβέστιο (διττανθρακικό νάτριο και διττανθρακικό από natron). Ψήθηκε σε οξείδωση σε περίπου 950°C, το μίγμα παρήγαγε γναστρό τελείωμα, καθώς τα ανθρακικά σχημάτισαν θολωμένη επιφάνεια. Ήταν μια απλή διαδικασία και επομένως φθηνό υλικό. Πράσινοι και γαλάζιοι τόνοι επιτεύχθηκαν προσθέτοντας μικρές ποσότητες οξειδίου χαλκού, προερχόμενες από μανάλιχιτη ή αζουρίτη. Κόκκινοι τόνοι παραγόνταν με οξείδιο σιδήρου, βαθύ μπλε με κοβάλτιο, και μαύρος με ανάμειξη οξειδίων σιδήρου και μαγνησίτη με νερό. Ήταν αρκετό να ζωγραφίσουν τις επιθυμητές λεπτομέρειες με ένα πινέλο πριν το ψήσιμο για να επιτύχουν διαφορετικά χρώματα.