Ένα ξύλινο γλυπτό - Losso - Τόγκο (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Ανθρωπόμορφο γλυπτό των Λόσο - Χωριό Siou, περιοχή Niamtougou, Τόγκο

Πολιτισμός: Λόσο (Nawdba)
Προέλευση: Χωριό Siou, περιοχή Niamtougou, βόρειο Τόγκο

Υλικό: Ξύλο, σκαλισμένο, γκριζοκάστανο έως ώχρας απόχρωσης, με πατίνα που έχει επικαθίσει εν μέρει

Τύπος αντικειμένου: Όρθια ανθρωπόμορφη μορφή, πιθανότατα ανδρική μορφή προγόνου ή φύλακα

Πολιτισμικό πλαίσιο: Παραδοσιακή ξυλογλυπτική των Λόσο στην περιοχή Doufelgou, βόρειο Τόγκο

Περιγραφή

Αυτό το ανθρωπόμορφο ξύλινο γλυπτό από το χωριό Siou, στην περιοχή Niamtougou, χαρακτηρίζεται από ένα αξιοσημείωτα συμπαγές σώμα, έντονα γεωμετρικό σχεδιασμό και δυναμική, σχεδόν αρχιτεκτονική άρθρωση. Η μορφή υψώνεται πάνω σε συμπαγή, σχεδόν κυκλική βάση, η ακανόνιστα κατεργασμένη επιφάνεια της οποίας φανερώνει καθαρά ίχνη της αρχικής λάξευσης. Δύο κοντά, στιβαρά πόδια συνδέουν τη βάση με ένα πλατύ, δακτυλιοειδές τμήμα του σώματος από πάνω της. Τα πόδια έχουν εντυπωσιακά γωνιώδη, πολυεδρική διαμόρφωση και μοιάζουν με δύο συμπαγείς όγκους, ελαφρώς απομακρυσμένους μεταξύ τους. Ο στιβαρός σχεδιασμός τους δημιουργεί αποτελεσματική αντίθεση με τον επιμήκη κορμό. Ο κορμός υψώνεται από το πλατύ κάτω μέρος του σώματος και έχει σχεδόν κυλινδρικό σχήμα, που στενεύει ελαφρώς προς τα πάνω. Οι ώμοι διακρίνονται ελάχιστα, ενώ τα χέρια, τοποθετημένα κοντά στο σώμα, υποδηλώνονται με επίπεδες, κάθετες προεξοχές. Δύο μικρές, στρογγυλεμένες θηλές προεξέχουν ανάγλυφα από το πάνω μέρος του κορμού. Κάτω από το στήθος υπάρχουν αρκετές κοντές, οριζόντια χαραγμένες γραμμές, που ενδέχεται να παριστάνουν διακοσμητικά μοτίβα ή σημάδια στο σώμα. Το κεφάλι είναι εξαιρετικά μεγάλο, σχεδόν σφαιρικό, στενεύει ελαφρώς προς τα κάτω και εδράζεται απευθείας πάνω σε έναν κοντό, στενό λαιμό. Τα χαρακτηριστικά του προσώπου αποδίδονται αμυδρά ή δεν αναγνωρίζονται πλέον καθαρά, λόγω της έντονα ανάγλυφης επιφάνειας. Το πάνω μέρος του κρανίου φέρει πολυάριθμες λεπτές, ακανόνιστες εγχαράξεις και ίχνη εργαλείων. Ολόκληρο το γλυπτό έχει θερμή, γκριζοκάστανη έως ώχρας πατίνα, με σκουρόχρωμες επικαθίσεις, ανοιχτόχρωμα σημεία φθοράς και λεπτές ρωγμές. Ιδιαίτερα στο κεφάλι και τον κορμό διακρίνονται πολυάριθμα γραμμικά ίχνη, τα οποία θα μπορούσαν να οφείλονται τόσο στην αρχική λάξευση όσο και σε μεταγενέστερες επεμβάσεις. Η συμπαγής σιλουέτα και η σταθερή απομάκρυνση των ανατομικών λεπτομερειών προσδίδουν στη μορφή μια εντυπωσιακή, σχεδόν διαχρονική παρουσία.

Ιστορικοτεχνική ανάλυση

Οι Λόσο, που αυτοπροσδιορίζονται ως Nawdba, ανήκουν στις εθνοτικές ομάδες του βόρειου Τόγκο. Η παραδοσιακή περιοχή εγκατάστασής τους βρίσκεται κυρίως στις περιοχές Niamtougou και Doufelgou, σε ένα τοπίο που χαρακτηρίζεται από τη μετάβαση ανάμεσα στις πεδιάδες της σαβάνας και τις ορεινές περιοχές. Το χωριό Siou ανήκει σε αυτό το πολιτισμικό περιβάλλον και βρίσκεται σε μια περιοχή όπου αναπτύχθηκαν ποικίλες τοπικές παραδόσεις ξυλογλυπτικής. Ιστορικά, η τέχνη των Λόσο συμμετείχε σε πολυδιάστατες ανταλλαγές με τις πολιτισμικές εκφράσεις γειτονικών κοινοτήτων, μεταξύ των οποίων οι Καμπιγιέ, οι Λάμπα και άλλες πληθυσμιακές ομάδες του βόρειου Τόγκο. Οι περιφερειακές αυτές σχέσεις αντανακλώνται, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία ανθρωπόμορφων μορφών, η τυπολογία των οποίων εκτείνεται από έντονα αφαιρετικά, κιονόμορφα σώματα έως πιο διαφοροποιημένες ανθρώπινες μορφές. Το συγκεκριμένο γλυπτό, με τις συμπαγείς αναλογίες του, το εντυπωσιακά μεγάλο κεφάλι και το σώμα με τη γεωμετρική δομή, μπορεί να ενταχθεί σε αυτό το περιφερειακό πλαίσιο. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικός είναι ο συνδυασμός σχεδόν σφαιρικού κεφαλιού, επιμήκους, κλειστού κορμού και κοντών, πολυεδρικών ποδιών. Η σύνθεση αυτή ακολουθεί μια ιεραρχική οργάνωση των μορφών του σώματος, όπου το κεφάλι κατέχει σαφώς εξέχουσα θέση. Η έντονη αφαίρεση των ανατομικών λεπτομερειών μπορεί να θεωρηθεί συνειδητή καλλιτεχνική αρχή, που εστιάζει λιγότερο στη νατουραλιστική απεικόνιση και περισσότερο στη συμπύκνωση ουσιωδών σωματικών και, ενδεχομένως, πνευματικών ιδιοτήτων. Η πλατιά, δακτυλιοειδής ζώνη πάνω από τα πόδια αποτελεί ένα ασυνήθιστο γλυπτικό στοιχείο, το οποίο χωρίζει οριζόντια τη σύνθεση και ταυτόχρονα σηματοδοτεί τη μετάβαση ανάμεσα στον κορμό και το κάτω μέρος του σώματος. Δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα αν αυτή η μορφή αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο μέρος του σώματος, σε ένδυμα ή σε συμβολικό στοιχείο. Ο ιδιαίτερος σχεδιασμός της μορφής υποδηλώνει μια διακριτή τοπική γλυπτική παράδοση, ωστόσο η ακριβής ιστορική της ένταξη σε εργαστήριο παραμένει ανοιχτή, ελλείψει τεκμηριωμένων συγκριτικών παραδειγμάτων.

Συμβολισμός και πολιτισμικό υπόβαθρο

Στις κοινότητες του βόρειου Τόγκο, οι πρόγονοι, οι τοπικές προστατευτικές δυνάμεις και η σχέση ανάμεσα στους ζωντανούς και τις αόρατες δυνάμεις έχουν μεγάλη σημασία. Στο πλαίσιο τέτοιων αντιλήψεων, τα ανθρωπόμορφα ξύλινα γλυπτά μπορούν να λειτουργούν ως υλικά σημεία αναφοράς για τη μνήμη, την προστασία, τις τελετουργίες προσφορών ή τη διαμεσολάβηση ανάμεσα σε διαφορετικές σφαίρες ύπαρξης. Είναι πιθανό η συγκεκριμένη λειτουργία να ίσχυε και για το γλυπτό των Λόσο που εξετάζεται εδώ, αν και η αρχική του χρήση δεν είναι τεκμηριωμένη. Ιδιαίτερη προσοχή αξίζει η έντονη έμφαση στο κεφάλι. Σε πολλές εικαστικές παραδόσεις της Δυτικής Αφρικής, το κεφάλι έχει κεντρική σημασία ως φορέας ταυτότητας, αντίληψης και πνευματικής παρουσίας. Επομένως, οι δυσανάλογες αναλογίες θα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως έκφραση ιδιαίτερης συμβολικής αξίας. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί άκριτα ότι αυτή η ερμηνεία αντανακλά καθιερωμένη τοπική εικονογραφία. Το σχεδόν εντελώς κλειστό σχήμα του κεφαλιού και τα μόλις αμυδρά διακριτά χαρακτηριστικά του προσώπου προσδίδουν στη μορφή υπερατομικό χαρακτήρα. Αντί για έντονη φυσιογνωμική εξατομίκευση, αναδύεται μια καθολική ανθρώπινη παρουσία, που μπορεί να παραπέμπει στην απεικόνιση μιας προγονικής μορφής ή μιας πνευματικής δύναμης. Οι δύο προεξέχουσες θηλές αποτελούν σημαντικό ανατομικό χαρακτηριστικό, δεν επιτρέπουν όμως να προσδιοριστεί με βεβαιότητα το φύλο. Οι κοντές οριζόντιες εγχαράξεις στο πάνω μέρος του σώματος θα μπορούσαν επίσης να έχουν διαφορετικές σημασίες. Μπορούν να ερμηνευτούν ως σχηματοποιημένα σημάδια στο σώμα, διακοσμητικά στοιχεία ή ίχνη της ιδιαίτερης εργασίας του γλύπτη. Χωρίς τοπικές παραδόσεις ή εθνογραφικές συγκρίσεις, η σημασία τους παραμένει ασαφής.

Πιθανή τελετουργική λειτουργία

Η χρήση ανθρωπόμορφων ξύλινων γλυπτών στο βόρειο Τόγκο τεκμηριώνεται σε ποικίλα θρησκευτικά και κοινωνικά πλαίσια. Οι μορφές μπορούσαν να έχουν ρόλο σε οικογενειακές ή κοινοτικές πρακτικές προστασίας, τελετουργίες προσφορών ή τη λατρεία των προγόνων. Η σημασία τους δεν προέκυπτε μόνο από την απεικονιζόμενη μορφή, αλλά κυρίως από την ένταξή τους στην τελετουργία και τη σχέση τους με τα άτομα ή τις κοινότητες τις οποίες προστάτευαν. Το συγκεκριμένο γλυπτό ενδέχεται αρχικά να εκτιθόταν σε οικιακό, οικογενειακό ή κοινοτικό περιβάλλον. Η πλατιά βάση του υποδηλώνει ότι στεκόταν ελεύθερο, χωρίς ωστόσο να αποκλείεται το ενδεχόμενο να αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης τελετουργικής διάταξης. Η ακανόνιστη πατίνα και οι τοπικά συμπαγείς επικαθίσεις στην επιφάνεια θα μπορούσαν να υποδηλώνουν μακρά περίοδο χρήσης. Δεν μπορεί να προσδιοριστεί από τη φωτογραφία αν προέκυψαν από προσφορές, επαφή, φυσική γήρανση ή άλλους παράγοντες. Συνεπώς, δεν θα ήταν δικαιολογημένη η οριστική απόδοσή του σε συγκεκριμένη λατρεία ή τοπική τελετουργική κοινότητα.

Ιστορικοτεχνική αποτίμηση

Η ιδιαίτερη καλλιτεχνική ποιότητα αυτού του γλυπτού των Λόσο έγκειται στη συνεπή αναγωγή της ανθρώπινης μορφής σε λίγους, δυναμικά αλληλένδετους όγκους. Το μεγάλο, σχεδόν σφαιρικό κεφάλι, ο κλειστός κυλινδρικός κορμός και τα κοντά, πολυεδρικά πόδια συγκροτούν μια ισορροπημένη σύνθεση, το αποτέλεσμα της οποίας προκύπτει από τη δυναμική αλληλεπίδραση κάθετων και οριζόντιων μορφών. Η πλατιά, δακτυλιοειδής ζώνη του σώματος πάνω από τα πόδια προσθέτει μια έντονη γλυπτική έμφαση και προσδίδει στη μορφή μια ασυνήθιστη, αρχιτεκτονική άρθρωση. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η σύνδεση της ήρεμης, σχεδόν ακίνητης στάσης με τη ζωντανή υλική υφή, που χαρακτηρίζεται από ίχνη εργαλείων και διαφοροποιήσεις της επιφάνειας. Το γλυπτό αποπνέει μνημειακότητα, η οποία πηγάζει από τη μορφολογική του ενότητα, ανεξάρτητα από τις πραγματικές του διαστάσεις. Στο πολυποίκιλο σύνολο της ξυλογλυπτικής του βόρειου Τόγκο, το έργο αυτό τεκμηριώνει έναν μοναδικό τρόπο έκφρασης, όπου η ανατομική απλοποίηση, η γλυπτική πυκνότητα και η πιθανή πνευματική σημασία είναι στενά συνυφασμένες. Η ιδιαίτερη ιστορικοτεχνική του αξία δεν έγκειται στη διακοσμητική επεξεργασία, αλλά στην άμεση παρουσία μιας ανθρώπινης μορφής που εστιάζει στα θεμελιώδη σχήματα του σώματος.

Βιβλιογραφία

Kerchache, Jacques / Paudrat, Jean-Louis / Stéphan, Lucien: L'art africain. Παρίσι: Citadelles & Mazenod, 1988.
Laude, Jean: The Arts of Black Africa. Berkeley / Los Angeles: University of California Press, 1971.
Roy, Christopher D. / Wheelock, Thomas G.: Land of the Flying Masks: Art and Culture in Burkina Faso. Μόναχο: Prestel, 2007.

Οι παραπάνω δημοσιεύσεις παρέχουν γενικές ιστορικοτεχνικές και συγκριτικές βάσεις για την αφρικανική γλυπτική, καθώς και για τις καλλιτεχνικές παραδόσεις της σαβάνας της Δυτικής Αφρικής. Τα πορίσματα αυτά δεν αποτελούν ειδική τεκμηρίωση για το γλυπτό των Λόσο από το Siou. Ειδικότερα, η μελέτη των Roy και Wheelock αφορά κυρίως γειτονικές πολιτισμικές περιοχές και χρησιμεύει αποκλειστικά ως περιφερειακό μέτρο σύγκρισης. Για μια πληρέστερη επιστημονική ανάλυση, ιδιαίτερη σημασία θα είχαν εθνογραφικές μελέτες για τον λαό Nawdba, καθώς και τεκμηριωμένα συγκριτικά παραδείγματα μορφών από τις περιοχές Niamtougou και Doufelgou.

Πνευματικά δικαιώματα και επιστημονική τεκμηρίωση

Ορισμένες από τις πληροφορίες και τις φωτογραφίες έχουν δημιουργηθεί με τη συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης και βασίζονται σε δημοσιευμένες πηγές εθνογραφίας, αρχαιολογίας και ιστορίας της τέχνης. Τα πρωτότυπα κείμενα και οι φωτογραφίες ενδέχεται να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Διατηρούνται όλα τα δικαιώματα των αντίστοιχων δικαιούχων.

Αρ. ευρ. MAZ33926

Πληροφοριοδότης: Ouro