Μια ξύλινη μάσκα - Karan-wemba - Mossi - Μπουρκίνα Φάσο (χωρίς τιμή ασφαλείας)

Μάσκα Karanga με γυναικεία προγονική μορφή – Karan-wemba

Προέλευση: Μπουρκίνα Φάσο, Μόσι, Νιόνιοσε, τεχνοτροπία Γιατένγκα (τεχνοτροπική απόδοση)
Υλικό: Σκαλισμένο ξύλο, σκούρα επιφανειακή επίστρωση, κατάλοιπα ανοιχτόχρωμων χρωστικών, μεταλλικά και ινώδη στοιχεία
Χρονολόγηση: Δεν έχει προσδιοριστεί
Ύψος: 140 cm
Βάρος: 5,5 kg
Αρ. ευρετηρίου MAZ34597
Παραλαβή μόνο από την γκαλερί

Περιγραφή

Αυτή η εξαιρετική μάσκα των Μόσι αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα παραστατικά έργα της παράδοσης των μασκών Karanga στη βόρεια Μπουρκίνα Φάσο. Η εντυπωσιακή κατακόρυφη σύνθεσή της συνδυάζει τρία εικονογραφικά στοιχεία σε μια ενιαία γλυπτική δομή: μια επιβλητική γυναικεία μορφή, το κεφάλι μιας αντιλόπης με μακριά κέρατα και μια ωοειδή, κοίλη προσωπίδα. Η αξιοσημείωτη λεπτότητα της συνολικής κατασκευής, η κομψή διάρθρωση των περιγραμμάτων της και ο προσεκτικά διαφοροποιημένος επιφανειακός διάκοσμος προσδίδουν στο έργο εξαιρετική γλυπτική παρουσία. Στο επάνω τμήμα δεσπόζει μια όρθια γυναικεία μορφή με επιμήκη λαιμό, στενό κορμό, ελαφρώς λυγισμένα πόδια και εξαιρετικά μακριά χέρια. Τα χέρια της κρατούν δύο σχεδόν παράλληλα κέρατα αντιλόπης, με λεπτές ραβδώσεις, τα οποία συγκλίνουν χαμηλότερα προς το κεφάλι του ζώου. Το γυναικείο σώμα διακρίνεται από έντονα προεξέχοντες, κωνικού σχήματος μαστούς, στενή μέση και ανάγλυφα αποδοσμένη κάτω κοιλιακή χώρα. Στο στήθος και στους ώμους απλώνεται μια σύνθετη διάταξη γεωμετρικών εγχαράξεων από τρίγωνα και τεμνόμενες γραμμές, ενώ μια κάθετη σειρά από επιμελώς σκαλισμένα μοτίβα σε σχήμα ρόμβου κατεβαίνει από το στήθος προς τον ομφαλό. Πρόσθετες γεωμετρικές εγχαράξεις διαμορφώνουν την κάτω κοιλιακή χώρα. Τα διακοσμητικά αυτά στοιχεία μπορούν να ερμηνευθούν ως γλυπτικές αποδόσεις παραδοσιακού σωματικού διακόσμου, ενδεχομένως και μοτίβων ουλοποίησης. Ένα αποσπασματικό ένδυμα από ινώδες υλικό καλύπτει την ηβική περιοχή. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι η απόδοση του κεφαλιού, με το ψηλό μέτωπο, την έντονη μύτη, τα ελαφρώς μισάνοιχτα χείλη και τα αυτιά που προεξέχουν πλευρικά, από τα οποία κρέμονται ακόμη μικρά μενταγιόν. Η προσεκτικά διαμορφωμένη κόμμωση διαθέτει μια εξέχουσα κεντρική κόμη που εκτείνεται στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Κάτω από τη γυναικεία μορφή εμφανίζεται ένα σχηματοποιημένο κεφάλι αντιλόπης με επιμήκες ρύγχος, μάτια που υποδηλώνονται πλευρικά και κέρατα που υψώνονται δραματικά. Η σύνθεση καταλήγει σε μια ωοειδή προσωπίδα με ελαφρώς κοίλη επιφάνεια, δύο οφθαλμικά ανοίγματα πλαισιωμένα με κυκλικό διάκοσμο και μια κάθετη, οδοντωτή κεντρική ακμή. Η ανοιχτόχρωμη απόχρωση της κάτω μάσκας έρχεται σε έντονη αντίθεση με τη σκούρα καφέ ή σχεδόν μαύρη επιφάνεια της γυναικείας μορφής από πάνω. Η πίσω όψη της προσωπίδας είναι κοίλη και διατηρεί τη λειτουργική διαμόρφωση που χαρακτηρίζει μια φορετή τελετουργική μάσκα.

Ιστορικό τέχνης

Η μάσκα μπορεί να ενταχθεί στις βόρειες τεχνοτροπικές παραδόσεις των Μόσι, και ιδιαίτερα στην περιοχή Γιατένγκα, που πήρε το όνομά της από το ομώνυμο ιστορικό βασίλειο των Μόσι. Η επιστημονική μελέτη αυτών των παραδόσεων των μασκών συνδέεται στενά με την έρευνα του Christopher D. Roy, οι μελέτες του οποίου εξετάζουν τις ποικίλες περιφερειακές μορφές των μασκών της Μπουρκίνα Φάσο σε σχέση με τα ιστορικά, κοινωνικά και τελετουργικά τους συμφραζόμενα. Στην κοινωνία των Μόσι, οι Νιόνιοσε, οι κοινότητες των οποίων ανάγουν την καταγωγή τους σε παλαιότερες πληθυσμιακές ομάδες της περιοχής, διαδραμάτισαν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στη διατήρηση των παραδόσεων των μασκών και των τελετουργιών που σχετίζονται με τη γη. Η πολιτισμική τους θέση διαφέρει από εκείνη των Νακομσέ, των οποίων η πολιτική εξουσία διαμορφώθηκε μέσα από την ιστορία των βασιλείων των Μόσι. Οι μάσκες που συνδέονται με την τεχνοτροπία Γιατένγκα διακρίνονται από την έντονη καθετότητά τους, τις ωοειδείς δομές του προσώπου, τις γεωμετρικά διαμορφωμένες κεντρικές ακμές και τη συχνή ενσωμάτωση κεράτων αντιλόπης. Στο παρόν παράδειγμα, η γυναικεία μορφή αντικαθιστά την ψηλή γεωμετρική υπερκατασκευή που συναντάται σε άλλους τύπους μασκών και γίνεται το κυρίαρχο στοιχείο ολόκληρης της σύνθεσης. Αυτή η ιδιαίτερη διαμόρφωση είναι γενικά γνωστή ως Karan-wemba. Συγκρίσιμα έργα βρίσκονται σε σημαντικές μουσειακές συλλογές, μεταξύ άλλων στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, στο Μουσείο Τέχνης του Σεντ Λούις και στο Μουσείο Τέχνης του Σιάτλ. Η μορφολογική σχέση ανάμεσα σε ορισμένες μάσκες των Μόσι και στις μάσκες των Ντόγκον του Μάλι έχει σημαντική ιστορική σημασία για την ιστορία της τέχνης. Οι ομοιότητες αυτές έχουν συζητηθεί στο πλαίσιο των ιστορικών σχέσεων, των μετακινήσεων πληθυσμών και των πολιτισμικών ανταλλαγών μεταξύ κοινοτήτων στη βόρεια Μπουρκίνα Φάσο και στην επικράτεια του σημερινού Μάλι. Ωστόσο, οι παραδόσεις των μασκών των Μόσι διαθέτουν αυτόνομη γλυπτική γλώσσα, η οποία δεν μπορεί να αναχθεί απλώς στην υιοθέτηση γειτονικών καλλιτεχνικών μορφών. Δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστούν, μόνο από τις φωτογραφίες, το ακριβές χωριό προέλευσης, το συγκεκριμένο εργαστήριο ή η απόλυτη χρονολόγηση της παρούσας μάσκας.

Συμβολισμός και εικονογραφία

Κεντρικό εικονογραφικό θέμα αυτής της μάσκας είναι η σχέση ανάμεσα στη γυναικεία προγονική εξουσία και τον συμβολικό κόσμο της αντιλόπης. Στην παράδοση Karan-wemba, η γυναικεία μορφή μπορεί να γίνει κατανοητή ως απεικόνιση μιας γυναίκας προχωρημένης ηλικίας με υψηλό κύρος, της οποίας η σοφία, η εμπειρία και η κοινωνική θέση τής προσέδιδαν εξαιρετική εξουσία. Η εξιδανικευμένη, νεανική σωματική εμφάνισή της δεν αντιφάσκει με την προχωρημένη κοινωνική της θέση. Αντίθετα, η απεικόνιση συνδυάζει την ομορφιά, τη μητρότητα, την αξιοπρέπεια και τη συνέχεια μεταξύ των γενεών. Οι έντονα ανάγλυφα αποδοσμένοι μαστοί και τα επιμελημένα σωματικά μοτίβα ενισχύουν αυτή την ερμηνεία. Η αντιλόπη κατέχει σημαντική θέση στις αφηγήσεις καταγωγής και στις σχέσεις προστασίας που συνδέονται με τη συγγένεια σε διάφορες κοινότητες των Μόσι. Σε ορισμένα συμφραζόμενα, νοείται ως ον συνδεδεμένο με την ταυτότητα και την ευημερία μιας συγκεκριμένης γενεαλογικής ομάδας. Στην παρούσα μάσκα, το γεγονός ότι η γυναικεία μορφή κρατά τα δύο κέρατα της αντιλόπης είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό. Η χειρονομία αυτή δημιουργεί μια άμεση οπτική σύνδεση ανάμεσα στην ανθρώπινη προγονική μορφή και το ζώο. Επομένως, η ασυνήθιστα ενοποιημένη σύνθεση μπορεί να ερμηνευθεί ως έκφραση της αλληλεπίδρασης ανθρώπινων και μη ανθρώπινων δυνάμεων. Ωστόσο, η οριστική ερμηνεία αυτής της χειρονομίας ή των επιμέρους γεωμετρικών διακοσμητικών στοιχείων θα απαιτούσε γνώση της αρχικής κοινότητας και των ιδιαίτερων τελετουργικών της παραδόσεων.

Τελετουργική λειτουργία

Οι μάσκες Karan-wemba συνδέονται ιδιαίτερα με ταφικές και μνημονικές τελετές προς τιμήν γυναικών με εξαιρετικά υψηλή κοινωνική θέση. Στην εθνογραφική βιβλιογραφία, ο όρος wemba αναφέρεται σε ηλικιωμένες γυναίκες οι οποίες, χάρη στην εμπειρία ζωής και την κοινωνική τους θέση, μπορούσαν να θεωρηθούν ζωντανοί πρόγονοι. Θεωρούνταν ότι οι γυναίκες αυτές είχαν ιδιαίτερη σχέση με τον κόσμο των νεκρών προγόνων. Μετά τον θάνατό τους, μάσκες στεφανωμένες με γυναικείες μορφές μπορούσαν να εμφανιστούν σε μνημονικές τελετές προς τιμήν της μνήμης τους. Η μάσκα δεν νοούνταν ως μεμονωμένο έργο τέχνης, αλλά αποτελούσε μέρος μιας σύνθετης επιτελεστικής εκδήλωσης που περιλάμβανε χορό, μουσική, κίνηση και τελετουργική επικοινωνία. Η σημαντική κατακόρυφη έκταση αυτών των μασκών ενίσχυε την οπτική παρουσία του εκτελεστή και προσέδιδε στις κινήσεις ένα ιδιαίτερα δραματικό αποτέλεσμα. Άλλες μάσκες Karanga της περιοχής Γιατένγκα συνδέονται με έννοιες οικογενειακής καταγωγής, σχέσεις με συγκεκριμένα ζώα και τελετουργίες που αφορούν την προστασία και τη γονιμότητα. Για ορισμένες παραδόσεις μασκών των Μόσι έχουν επίσης καταγραφεί τελετουργικές δραστηριότητες πριν από την έναρξη της περιόδου των βροχών. Δεν έχει προσδιοριστεί αν η παρούσα μάσκα χρησιμοποιήθηκε σε τέτοια συμφραζόμενα, πέρα από την πιθανή λειτουργία της σε τελετές προγόνων και ταφής.

Εκτίμηση από ιστορική σκοπιά της τέχνης

Η εξαιρετική καλλιτεχνική ποιότητα αυτής της μάσκας έγκειται στην ιδιαίτερα επιτυχημένη σύνθεση της παραστατικής κομψότητας με τη γεωμετρική αφαίρεση. Η γυναικεία μορφή παρουσιάζει εντυπωσιακή μορφολογική συνοχή, η οποία επιτυγχάνεται μέσα από την αλληλεπίδραση λεπτών κυλινδρικών στοιχείων του σώματος, γωνιωδών ώμων, προεξέχοντων μαστών και προσεκτικά αναλογισμένων άκρων. Τα βαθιά χαραγμένα σωματικά διακοσμητικά στοιχεία διαρθρώνουν την επιφάνεια χωρίς να διαταράσσουν τη γαλήνη του συνολικού περιγράμματος. Ταυτόχρονα, τα δύο κέρατα αντιλόπης δημιουργούν μια δεύτερη, παράλληλη γραμμική δομή, η οποία επεκτείνει οπτικά την ανθρώπινη μορφή και μεσολαβεί στη μετάβαση προς την προσωπίδα από κάτω. Σε πλάγια όψη, η σύνθεση αποκτά ιδιαίτερα συναρπαστική χωρική ένταση μέσα από τους μαστούς που προεξέχουν προς τα εμπρός, τα ελαφρώς λυγισμένα γόνατα και το προτεταμένο κεφάλι της αντιλόπης. Η αντίθεση ανάμεσα στη σκούρα γυναικεία μορφή και το ανοιχτόχρωμο πρόσωπο της μάσκας υπογραμμίζει περαιτέρω την οπτική ιδιαιτερότητα των επιμέρους στοιχείων. Στο πλαίσιο των παραστατικών παραδόσεων των μασκών των Μόσι, το έργο αναδεικνύεται έτσι σε αξιοσημείωτο παράδειγμα της ικανότητας των περιφερειακών γλυπτών να συνδυάζουν πολλαπλά επίπεδα νοήματος σε ένα ενιαίο γλυπτό, σχεδιασμένο με αρχιτεκτονική αντίληψη. Η ιστορική σημασία του για την ιστορία της τέχνης έγκειται κυρίως στην εκλεπτυσμένη αυτή σύνθεση της προγονικής απεικόνισης, του ζωικού συμβολισμού και της αφαιρετικής προσέγγισης της μάσκας.

Βιβλιογραφία και συγκριτικά παραδείγματα

Christopher D. Roy: Art of the Upper Volta Rivers, Meudon, Alain et Françoise Chaffin, 1987. Christopher D. Roy and Thomas G. B. Wheelock: Land of the Flying Masks: Art and Culture in Burkina Faso. The Thomas G. B. Wheelock Collection, Munich/New York, Prestel, 2007. The Metropolitan Museum of Art, New York: Karan-wemba (female figure mask), αριθμός εισαγωγής 1979.206.84, και Mask (Karanga), αριθμός εισαγωγής 2012.529.3. Saint Louis Art Museum: Plank Mask (karan-wemba), αριθμός εισαγωγής 103:1978. Seattle Art Museum: Karan Wemba Mask, Συλλογή Katherine White, αριθμός εισαγωγής 81.17.109. Τα μουσειακά αντικείμενα που αναφέρονται εδώ χρησιμεύουν ως τυπολογικά και εικονογραφικά συγκριτικά παραδείγματα· δεν τεκμηριώνουν άμεση σχέση του παρόντος αντικειμένου με κάποιο εργαστήριο.

Έκθεση κατάστασης

Βάση εξέτασης

Η ακόλουθη έκθεση κατάστασης βασίζεται αποκλειστικά στις οκτώ φωτογραφίες που παρασχέθηκαν, οι οποίες δείχνουν το αντικείμενο από μπροστά, από πίσω, από πλάγια και σε λεπτομέρειες. Δεν έχει πραγματοποιηθεί φυσική εξέταση, αξιολόγηση της μηχανικής σταθερότητας ή επιστημονική ανάλυση των υλικών. Συνεπώς, οι αναφορές στην ακριβή ηλικία, στην αυθεντικότητα των επιμέρους στοιχείων και σε πιθανές παλαιότερες αποκαταστάσεις πρέπει να θεωρούνται προσωρινές.

Γενική κατάσταση

Με βάση τα φωτογραφικά τεκμήρια, η μάσκα φαίνεται να διατηρείται ως ενιαίο γλυπτικό σύνολο, με εμφανείς αλλοιώσεις της επιφάνειας, αποτριβές και τοπικές απώλειες υλικού. Η χαρακτηριστική σύνθεσή της, συμπεριλαμβανομένων της γυναικείας μορφής, του κεφαλιού της αντιλόπης, των δύο κεράτων και της κάτω προσωπίδας, παραμένει ακέραιη. Στις φωτογραφίες δεν διακρίνονται σαφώς σοβαρές δομικές ρωγμές ή πλήρεις απώλειες ουσιωδών γλυπτικών στοιχείων. Η σκούρα καφέ έως σχεδόν μαύρη επιφάνεια της γυναικείας μορφής παρουσιάζει ανομοιόμορφη πατίνα, ελαφρώς στιλπνή σε ορισμένα σημεία, με ανοιχτόχρωμες περιοχές αποτριβής, ιδιαίτερα στις εκτεθειμένες επιφάνειες του κεφαλιού, των ώμων, των χεριών, των μαστών και των ποδιών. Οι υπερυψωμένες ακμές των εγχαραγμένων διακοσμητικών φαίνονται εν μέρει πιο ανοιχτόχρωμες, τονίζοντας τα γεωμετρικά τους μοτίβα. Σε διάφορα σημεία διακρίνονται μικρές επιφανειακές ανωμαλίες, ρηχές κοιλότητες και διαφοροποιήσεις στην επιφανειακή επίστρωση. Δεν είναι δυνατόν να διαπιστωθεί μόνο από τις φωτογραφίες αν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά οφείλονται σε ιστορική τελετουργική χρήση, μεταγενέστερο χειρισμό ή φυσικές διεργασίες γήρανσης.

Κεφάλι, διακοσμητικά στοιχεία και σώμα της γυναικείας μορφής

Το κεφάλι φαίνεται να διατηρεί την ουσιώδη γλυπτική του ακεραιότητα. Τα ανάγλυφα χαρακτηριστικά της μύτης, των χειλιών, των αυτιών και της κόμμωσης παραμένουν ευδιάκριτα. Στην επιφάνεια παρατηρούνται τοπικές αποτριβές και ανοιχτόχρωμες κηλίδες. Μικρά μενταγιόν στα αυτιά διατηρούνται και στις δύο πλευρές· η ακριβής σύσταση του υλικού τους και η σταθερότητα των συνδέσεών τους δεν έχουν εξεταστεί. Κοντά στο πίσω μέρος του κεφαλιού και στα αυτιά διακρίνονται λεπτά στοιχεία στερέωσης, ενδεχομένως μεταλλικά. Το ινώδες ένδυμα γύρω από την κάτω κοιλιακή χώρα εμφανίζει έντονα σημάδια γήρανσης και πιθανής χρήσης. Οι άκρες του είναι ξέφτιες, με ίνες που φαίνονται χαλαρωμένες και εν μέρει χαμένες. Τα άκρα διατηρούνται στην έκταση που διακρίνεται. Μικρές απώλειες υλικού και περιοχές αποτριβής παρουσιάζονται ιδιαίτερα στα χέρια, στους πήχεις και στα πόδια.

Κεφάλι και κέρατα της αντιλόπης

Και τα δύο επιμήκη κέρατα φαίνονται ακέραια και διατηρούν τον λεπτό ραβδωτό επιφανειακό διάκοσμό τους. Διακρίνονται σαφείς διαφορές στον χρωματισμό και την υφή της επιφάνειας, ιδιαίτερα ανάμεσα στα πιο λεία ανώτερα τμήματα και στις πιο σκούρες, πιο έντονα ανάγλυφες περιοχές. Οι άκρες των κεράτων και τα σημεία επαφής τους με τα χέρια της μορφής θα πρέπει να εξεταστούν για πιθανή καταπόνηση της δομής, παλαιότερες συνδέσεις και χαλάρωση. Το ίδιο το κεφάλι της αντιλόπης παραμένει ακέραιο, συμπεριλαμβανομένου του ρύγχους και των σαφώς αποδοσμένων ενδείξεων των ματιών. Η σταθερότητα της σύνδεσής του με την περιβάλλουσα δομή δεν μπορεί να αξιολογηθεί αξιόπιστα από τις φωτογραφίες.

Κάτω προσωπίδα

Η ωοειδής προσωπίδα φέρει ιδιαίτερα ανομοιόμορφη ανοιχτόχρωμη επιφανειακή επίστρωση, με εκτεταμένες αποτριβές, σκουρόχρωμες αλλοιώσεις και τοπικές απώλειες της ανοιχτόχρωμης χρωστικής στρώσης. Τα δύο οφθαλμικά ανοίγματα με κυκλικό πλαίσιο και η κάθετη οδοντωτή κεντρική ακμή διατηρούνται. Οι αιχμηρές, δοντόμορφες προεξοχές κατά μήκος των άκρων της μάσκας αποτελούν μέρος του γλυπτικού σχεδιασμού της και δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως φθορές. Στα πλευρικά άκρα της μάσκας διακρίνονται αρκετά μικρά ανοίγματα· τουλάχιστον ορισμένα μπορεί αρχικά να χρησίμευαν για την προσάρτηση στοιχείων της ενδυμασίας ή μηχανισμών στερέωσης. Παρατηρούνται επίσης μικρές ανωμαλίες στα άκρα και πιθανές τοπικές απώλειες υλικού. Η κοίλη πίσω όψη παρουσιάζει κατά κύριο λόγο σκούρα καφέ επιφάνεια, με διάσπαρτες ανοιχτόχρωμες περιοχές. Κατά τη φυσική εξέταση θα πρέπει να ελεγχθούν οι εσωτερικές επιφάνειες, ιδιαίτερα τα άκρα και η σύνδεση με την ανώτερη δομή, για παλαιότερες ρωγμές, χαλαρές ίνες και ενδείξεις προηγούμενων παρεμβάσεων στερέωσης ή επισκευής.

Εκτίμηση συντήρησης

Με βάση τις φωτογραφίες, η κύρια γλυπτική δομή φαίνεται να διατηρείται, αν και οι έντονες αλλοιώσεις της επιφάνειας και τα αποσπασματικά υφασμάτινα στοιχεία απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή. Χωρίς άμεση εξέταση, δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν αξιόπιστα συμπεράσματα σχετικά με τη δομική σταθερότητα, την πιθανή ενεργή προσβολή από έντομα ή παλαιότερες εργασίες αποκατάστασης. Πριν από παρατεταμένη έκθεση ή μεταφορά, συνιστάται αξιολόγηση από συντηρητή για τα ευάλωτα σημεία σύνδεσης των κεράτων με τα χέρια, τις ενώσεις μεταξύ των διαφόρων γλυπτικών στοιχείων, τις στερεώσεις των διακοσμητικών και το αποσπασματικό ινώδες ένδυμα. Θα πρέπει επίσης να ελεγχθεί η υπάρχουσα μεταλλική βάση έκθεσης, ώστε να διασφαλιστεί ότι παρέχει επαρκή στήριξη χωρίς να ασκεί τοπική πίεση στο ιστορικό ξύλινο υλικό. Οποιοσδήποτε καθαρισμός ή στερέωση των επιφανειών θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μόνο μετά από επαγγελματική αξιολόγηση συντήρησης, καθώς οι σωζόμενες ιστορικές επιστρώσεις, τα ίχνη χρήσης και η πατίνα αποτελούν ουσιώδη στοιχεία της υλικής ιστορίας του αντικειμένου. Η κατάσταση που διακρίνεται στις φωτογραφίες δεν θα πρέπει να θεωρείται αυτοτελές τεκμήριο ιστορικής αυθεντικότητας ή συγκεκριμένης χρονολόγησης.

Πνευματικά δικαιώματα και επιστημονική τεκμηρίωση
Ορισμένες πληροφορίες και φωτογραφίες έχουν δημιουργηθεί με τη συνδρομή τεχνητής νοημοσύνης και βασίζονται σε δημοσιευμένες πηγές εθνογραφίας, αρχαιολογίας και ιστορίας της τέχνης. Τα πρωτότυπα κείμενα και οι φωτογραφίες ενδέχεται να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Διατηρούνται όλα τα δικαιώματα των αντίστοιχων δικαιούχων.