Μεγάλο ελεύθερο σχήμα λαπίς λαζούλι με πυρίτη Ελεύθερη μορφή - Ύψος: 33 cm - Πλάτος: 24 cm- 17.5 kg - (1)

Ο λαζουρίτης (ΗΒ: /ˌlæpɪs ˈlæz(j)ʊli, ˈlæʒʊ-, -ˌli/· ΗΠΑ: /ˈlæz(j)əli, ˈlæʒə-, -ˌliˌ læˈzuːli/) είναι ένα μεταμορφωσιγενές πέτρωμα βαθύ μπλε χρώματος, που χρησιμοποιείται ως ημιπολύτιμος λίθος και εκτιμάται από την αρχαιότητα για το έντονο χρώμα του. Το όνομά του προέρχεται από την περσική λέξη για τον πολύτιμο λίθο, lāžward,[1] και αποτελεί τη ρίζα της λέξης «μπλε» σε διάφορες γλώσσες, μεταξύ των οποίων το ισπανικό και το πορτογαλικό azul και το αγγλικό azure. Ο λαζουρίτης είναι πέτρωμα που αποτελείται κυρίως από τα ορυκτά λαζουρίτη, πυρίτη και ασβεστίτη. Ήδη από την 7η χιλιετία π.Χ. εξορυσσόταν στα ορυχεία του Sar-i Sang,[2] στο Shortugai, καθώς και σε άλλα ορυχεία της επαρχίας Badakhshan, στο σημερινό βορειοανατολικό Αφγανιστάν.[3] Τεχνουργήματα από λαζουρίτη, χρονολογημένα στο 7570 π.Χ., έχουν βρεθεί στο Bhirrana, τον αρχαιότερο οικισμό του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού.[4] Ο λαζουρίτης εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τον πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού (3300–1900 π.Χ.).[4][5][6] Χάντρες από λαζουρίτη έχουν βρεθεί σε νεολιθικές ταφές στο Mehrgarh, στον Καύκασο και ακόμη μακρύτερα, στη Μαυριτανία.[7] Χρησιμοποιήθηκε στη νεκρική μάσκα του Τουταγχαμών (1341–1323 π.Χ.).[8]

Στα τέλη του Μεσαίωνα, η Ευρώπη άρχισε να εισάγει λαζουρίτη, προκειμένου να τον αλέθει σε σκόνη και να παράγει την υπερμαρίνη χρωστική. Η υπερμαρίνη χρησιμοποιήθηκε από ορισμένους από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, μεταξύ των οποίων οι Masaccio, Perugino, Tiziano και Vermeer· συχνά προοριζόταν για τα ενδύματα των κεντρικών μορφών στους πίνακές τους, ιδίως της Παναγίας. Υπερμαρίνη έχει εντοπιστεί επίσης στην οδοντική τρυγία μεσαιωνικών μοναχών και γραφέων, πιθανώς επειδή έγλειφαν τα πινέλα τους κατά την παραγωγή μεσαιωνικών κειμένων και χειρογράφων.[9]

Ιστορία
Οι ανασκαφές στο Tepe Gawra δείχνουν ότι ο λαζουρίτης εισήχθη στη Μεσοποταμία περίπου στα τέλη της περιόδου Ουμπάιντ, γύρω στο 4900–4000 π.Χ.[10] Μια παραδοσιακή άποψη υποστήριζε ότι ο λαζουρίτης εξορυσσόταν περίπου 1.500 μίλια ανατολικά, στο Badakhshan. Πράγματι, η περσική λέξη لاژورد lāžavard/lāževard, που γράφεται επίσης لاجورد lājevard, ερμηνεύεται συνήθως ως προερχόμενη από τοπικό τοπωνύμιο.

Από την περσική, η αραβική λέξη لازورد lāzaward αποτελεί την ετυμολογική πηγή τόσο της αγγλικής λέξης azure (μέσω της παλαιάς γαλλικής azur) όσο και της μεσαιωνικής λατινικής lazulum, η οποία απέκτησε τη σημασία «ουρανός» ή «παράδεισος». Για να αποφεύγεται η ασάφεια, χρησιμοποιούνταν η έκφραση lapis lazulī («λίθος του lazulum») για την αναφορά στον ίδιο τον λίθο, και αυτός είναι ο όρος που τελικά πέρασε στη μέση αγγλική.[11] Το lazulum συνδέεται ετυμολογικά με το χρώμα blue και αποτελεί τη ρίζα της λέξης για το μπλε σε διάφορες γλώσσες, μεταξύ των οποίων το ισπανικό και το πορτογαλικό azul.[11][12]

Τα ορυχεία στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν εξακολουθούν να αποτελούν σημαντική πηγή λαζουρίτη. Σημαντικές ποσότητες εξορύσσονται επίσης από ορυχεία δυτικά της λίμνης Βαϊκάλης στη Ρωσία και στις Άνδεις της Χιλής, απ’ όπου προμηθεύονταν τον λίθο οι Ίνκα για να φιλοτεχνούν αντικείμενα και κοσμήματα. Μικρότερες ποσότητες προέρχονται από το Πακιστάν, την Ιταλία, τη Μογγολία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.[13]

Επιστήμη και χρήσεις
Σύσταση
Το σημαντικότερο ορυκτό συστατικό του λαζουρίτη είναι ο λαζουρίτης[14] (25% έως 40%),[απαιτείται παραπομπή] ένα μπλε πυριτικό άλας της ομάδας των άστριων, που ανήκει στην οικογένεια του σοδαλίτη, με χημικό τύπο Na7Ca(Al6Si6O24)(SO4)(S3) ·H2O .[15] Οι περισσότεροι λαζουρίτες περιέχουν επίσης ασβεστίτη (λευκό) και πυρίτη (μεταλλικό κίτρινο). Ορισμένα δείγματα λαζουρίτη περιέχουν αυγίτη, διοψίδιο, ενστατίτη, μαρμαρυγία, χαυνίτη, κεροστίλβη, νοζεάνη και γειερίτη-λελινγκίτη πλούσιο σε θείο.

Ο λαζουρίτης απαντά συνήθως σε κρυσταλλικό μάρμαρο, ως αποτέλεσμα μεταμόρφωσης επαφής.

Χρώμα

Το βαθύ μπλε χρώμα οφείλεται στην παρουσία του ριζικού ανιόντος τρισουλφιδίου (S•−3) στον κρύσταλλο.[16] Η παρουσία ριζικών ανιόντων δισουλφιδίου (S•−2) και τετρασουλφιδίου (S•−4) μπορεί να μετατοπίσει το χρώμα προς το κίτρινο ή το κόκκινο, αντίστοιχα.[17] Αυτά τα ριζικά ανιόντα αντικαθιστούν τα ανιόντα χλωρίου στη δομή του σοδαλίτη.[18] Το ριζικό ανιόν S•−3 παρουσιάζει ζώνη απορρόφησης στο ορατό φάσμα, στην περιοχή 595–620 nm, με υψηλή μοριακή απορροφητικότητα, η οποία ευθύνεται για το ζωηρό μπλε χρώμα του.

Πηγές
Ο λαζουρίτης απαντά σε ψαμμίτες στην κοιλάδα του ποταμού Kokcha, στην επαρχία Badakhshan, στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν, όπου τα ορυχεία του Sar-i Sang βρίσκονται σε εκμετάλλευση για περισσότερα από 6.000 χρόνια.[20] Το Αφγανιστάν ήταν πηγή λαζουρίτη για τους αρχαίους περσικούς, αιγυπτιακούς και μεσοποταμιακούς πολιτισμούς, καθώς και για τους μεταγενέστερους Έλληνες και Ρωμαίους. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι προμηθεύονταν το υλικό μέσω εμπορικών ανταλλαγών με τους Μεσοποτάμιους, στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ Αιγύπτου και Μεσοποταμίας, καθώς και από την αρχαία Αιθιοπία. Στην ακμή του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού, γύρω στο 2000 π.Χ., ιδρύθηκε κοντά στα ορυχεία λαζουρίτη η αποικία των Χαράππα, γνωστή σήμερα ως Shortugai.[7]

Εκτός από τα αφγανικά κοιτάσματα, ο λαζουρίτης εξορύσσεται επίσης στις Άνδεις (κοντά στο Ovalle της Χιλής) και δυτικά της λίμνης Βαϊκάλης, στη Σιβηρία της Ρωσίας, στο κοίτασμα λαζουρίτη του Tultui. Εξορύσσεται επίσης σε μέτριες ποσότητες στην Αγκόλα, την Αργεντινή, τη Βιρμανία, την Αιθιοπία και το Πακιστάν.